Pas një zjarri gjatë natës, Drita mendoi se puna e 14 viteve kishte marrë fund. Sigurimi nuk i mbulonte të gjitha dëmet, kursimet nuk mjaftonin dhe pronari i lokalit kërkonte një përgjigje të shpejtë. Kur ish-nxënësi i saj nisi të mblidhte ndihma pa e pyetur, ajo u ndie e poshtëruar dhe i kërkoi ta ndalte. Vetëm atëherë mësoi se njerëzit nuk po i jepnin lëmoshë – po i kthenin mirësinë që ajo ua kishte bërë në heshtje.
Rrëfimi i plotë
Quhem Drita, jam 46 vjeçe dhe jetoj në Strugë. Për 14 vjet kam pasur një furrë të vogël pranë qendrës së qytetit.
Nuk ishte biznes i madh. Kishim një furrë, dy tavolina pune dhe disa rafte ku vendosnim bukën, byrekët dhe ëmbëlsirat. Punonim unë dhe dy gra të tjera. Në verë na ndihmonin edhe nxënës që kërkonin të fitonin ndonjë të ardhur gjatë pushimeve.
Çdo mëngjes zgjohesha në orën katër. Kur qyteti flinte, ne ndiznim furrën dhe fillonim përgatitjet. Në orën gjashtë vinte aroma e bukës së parë dhe, pak më vonë, hynin klientët e zakonshëm.
Disa i njihja vetëm nga ajo që blinin.
Njëri kërkonte gjithmonë bukë të pjekur më shumë. Një grua e moshuar merrte çdo të martë dy kifle për nipërit. Punëtorët e ndërtimit blinin byrek para se të niseshin në punë.
Furra ishte më shumë sesa burimi im i të ardhurave. Pas divorcit, ajo ishte vendi ku e rindërtova jetën. Aty i rrita dy vajzat dhe pagova shkollimin e tyre.
Në fund të gushtit, rreth orës dy pas mesnate, më telefonoi një fqinj.
“Drita, dil shpejt. Po digjet lokali.”
Nuk mbaj mend si u vesha dhe si arrita atje. Kur mbërrita, zjarrfikësit ishin para ndërtesës. Nga dera dilte tym i zi, ndërsa përmes dritares shiheshin flakët.
Dikush më mbajti nga krahu, sepse tentova të hyja.
Brenda nuk kishte njerëz. Zjarri kishte nisur pas mbylljes, me shumë gjasë nga një defekt elektrik. Askush nuk u lëndua, por pothuajse gjithçka që kisha ndërtuar ishte shkatërruar.
Të nesërmen hyra në lokal.
Muret ishin të nxira, frigoriferi ishte shkrirë nga njëra anë dhe furra kryesore nuk punonte më. Në dysheme kishte ujë, xhama dhe copa suvaje.
Mora nga muri lopatën prej druri me të cilën nxirrnim bukën. Ishte djegur në skaje, por ende nuk ishte copëtuar.
U ula mbi një arkë dhe qava.
Jo vetëm për pajisjet. Qaja për të gjitha mëngjeset kur isha ngritur pa gjumë, për ditët kur kisha punuar me temperaturë dhe për vitet gjatë të cilave u kisha thënë vajzave se një ditë gjithçka do të bëhej më e lehtë.
Sigurimi mbulonte vetëm një pjesë të pajisjeve. Instalimet, dyshemeja, muret dhe shumë prej dëmeve të tjera nuk hynin në policën që kisha paguar.
Një mjeshtër më tha se nevojiteshin të paktën 15 mijë euro për ta kthyer lokalin në gjendje pune.
Nuk i kisha ato para.
Pronari i lokalit ishte korrekt, por edhe ai kishte detyrimet e veta. Më tha se mund të priste një muaj pa qira. Pas kësaj duhej të vendosja nëse do ta vazhdoja kontratën.
Vendosa ta mbyllja.
Dy punëtoreve u thashë të kërkonin punë tjetër. Pajisjet që mund të shpëtoheshin planifikoja t’i shisja. Vajza e madhe, e cila jetonte në Tiranë, më ftoi të shkoja te ajo për një kohë.
“Ke punuar mjaft, nënë”, më tha. “Nuk ke pse të fillosh përsëri nga zeroja.”
Ndoshta kishte të drejtë.
Një javë pas zjarrit më telefonoi Ermali. Ai kishte punuar te unë kur ishte 17 vjeç. Atëherë kishte braktisur shkollën dhe rrinte shumicën e ditës në rrugë. Nëna e tij më kishte lutur ta merrja në punë.
Nuk dinte të mbante as tepsinë drejt, por mësonte shpejt. Për dy vjet i mësova të përgatiste brumin dhe ëmbëlsirat. Më pas u largua në Ohër dhe filloi të punonte në një hotel.
Tani ishte 27 vjeç.
Më pyeti sa para duheshin për rindërtimin.
I thashë se nuk po kërkoja ndihmë dhe se vendimi ishte marrë.
Pas dy ditësh, një grua më dërgoi një fotografi. Ermali kishte hapur një fushatë në internet për rindërtimin e furrës.
Në përshkrim kishte shkruar se furra ime kishte ndihmuar shumë njerëz dhe se tani qyteti kishte mundësi të më ndihmonte mua.
U zemërova.
E telefonova menjëherë dhe i kërkova ta mbyllte.
“Nuk dua të më shohin si të varfër”, i thashë. “Nuk dua lëmoshë.”
Ermali heshti dhe pastaj më kërkoi të takoheshim.
Erdhi me një dosje dhe disa fletë të printuara. Mendova se kishte sjellë listën e pagesave, por filloi të më tregonte për njerëzit që kishin kontribuar.
Një nga dhuruesit ishte një burrë të cilit, vite më parë, i kisha dhënë bukë pa pagesë për disa muaj. Kishte mbetur pa punë dhe ushqente tre fëmijë. Unë pothuajse e kisha harruar.
Një tjetër ishte një vajzë që kishte punuar te unë gjatë verës. Me paratë e fituara kishte blerë librat e fakultetit.
Kishte edhe familje që gjatë pandemisë kishin marrë ushqim me premtimin se do ta paguanin më vonë. Disa nuk kishin arritur ta paguanin kurrë, por unë nuk ua kisha kërkuar.
Ermali më tregoi edhe për një djalë që çdo mëngjes vinte para shkollës dhe rrinte pranë vitrinës. E kisha kuptuar se familja e tij kishte vështirësi, prandaj i jepja një kifle duke i thënë se kishte dalë më e vogël dhe nuk mund ta shisja.
Ai djalë tani punonte në Gjermani dhe kishte dërguar 500 euro.
“Askush nuk po ju jep lëmoshë”, më tha Ermali. “Po ju kthejnë atë që ju u keni dhënë kur nuk kishin.”
Në fushatë kishin kontribuar 63 njerëz. Disa kishin dhënë vetëm pesë euro, të tjerë më shumë. Një elektricist ofroi ta bënte instalimin pa pagesë. Një pronar dyqani premtoi frigorifer të ri me çmim furnizimi, ndërsa një grup zejtarësh tha se do t’i rregullonte muret dhe dyshemenë.
Brenda dhjetë ditësh ishin mbledhur mbi 12 mijë euro.
Nuk dija çfarë të thosha.
Për vite kisha besuar se ndihmat e vogla harroheshin sapo njerëzit dilnin nga dera. Nuk kisha mbajtur shënime dhe as nuk ua kisha treguar vajzave.
Në mendjen time, një bukë ose një kifle nuk ishte ndonjë gjë e madhe.
Për personin që atë ditë nuk kishte çfarë t’u jepte fëmijëve, kishte qenë shumë.
Pranova ta rindërtonim furrën, por me një kusht: të gjitha paratë që do të tepronin pas punimeve të përdoreshin për të ndihmuar familjet në nevojë.
Për tri javë, lokali u mbush me mjeshtër dhe vullnetarë. Ermali vinte pas punës nga Ohri. Dy ish-punëtoret e mia pastronin dhe rregullonin pajisjet që kishin shpëtuar.
Edhe vajzat e mia u kthyen.
Ditën e rihapjes shkova herët, si dikur. Vendosa përparësen dhe ndeza furrën e re. Në mur varëm lopatën e vjetër të bukës, të nxirë nga zjarri.
Jo si kujtim të humbjes, por si dëshmi se ajo nuk kishte qenë fundi.
Kur e hapa derën, para lokalit prisnin dhjetëra njerëz. Disa i njihja, të tjerë jo. Askush nuk mbante pankarta dhe nuk kishte ceremoni të madhe.
Ata kishin ardhur thjesht për të blerë bukën e parë.
Ermali qëndronte pranë banakut. Kur e pyeta pse kishte bërë gjithë atë punë, më kujtoi ditën e tij të parë në furrë.
Atëherë kishte thyer një tepsi me ëmbëlsira dhe ishte bindur se do ta largoja. Unë i kisha dhënë një fshesë dhe i kisha thënë:
“Pastroje dhe fillo përsëri. Njeriu nuk përjashtohet për gabimin e parë.”
Ai tha se ato fjalë e kishin ndjekur gjatë gjithë jetës.
Atë mëngjes kuptova se një biznes mund të digjet brenda pak minutash, por ajo që ndërtojmë te njerëzit nuk digjet aq lehtë.
Sot furra punon përsëri. Ermali vazhdon punën e tij në Ohër, por çdo të shtunë vjen dhe përgatit një ëmbëlsirë të re. Një pjesë të bukës së ditës e ndajmë për familjet që kanë nevojë.
Nuk mbajmë më listë me borxhe.
Mbajmë vetëm një raft pranë derës, ku kushdo mund të lërë një bukë të paguar për dikë që nuk ka mundësi ta blejë.
Sepse tani e di se mirësia mund të largohet nga dera pa zhurmë, por shpesh e gjen rrugën për t’u kthyer.