Komisioni Evropian ka konstatuar se Maqedonia e Veriut nuk ka bërë asnjë përpjekje për ndryshimet kushtetuese që i kërkohen për të ecur përpara me negociatat për anëtarësim. Në raportin vjetor, Brukseli ka përfshirë edhe debatin për zbatimin e gjuhës shqipe dhe për përfaqësimin e drejtë të komuniteteve joshumicë në institucionet shtetërore.
Raporti, që mbulon periudhën nga shtatori 2025 deri në shtator 2026, është pjesë e Paketës së Zgjerimit 2026, të cilën Komisioni e miratoi të mërkurën në Bruksel. Në Shkup ai ka nxitur një valë reagimesh, ndërsa partitë shqiptare janë përplasur hapur për atë që thotë dokumenti për shqipen.
Shkupi jashtë grupit të vendeve me udhërrëfyes
Mali i Zi, Shqipëria, Moldavia dhe Ukraina morën udhërrëfyes me hapa konkretë për vitin e ardhshëm. Maqedonia e Veriut mbeti jashtë këtij grupi. Sipas Komisionit, Shkupi ka vazhduar punën për kriteret e hapjes së klasterit të parë, "Themelet", por ende nuk i ka miratuar ndryshimet kushtetuese ndaj të cilave është zotuar.
Bëhet fjalë për përfshirjen në Kushtetutë të bullgarëve dhe të qytetarëve të tjerë që u përkasin popujve të tjerë, siç parashikojnë konkluzionet e Këshillit të BE-së të 18 korrikut 2022. Raporti shënon se gjatë gjithë periudhës së vlerësimit nuk është bërë asnjë përpjekje për t'i miratuar ato. Sipas agjencisë Makfax, komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, deklaroi se hapja e klasterit të parë "tani varet nga Maqedonia e Veriut".
Komisioni kritikon edhe anëtarë të qeverisë dhe zyrtarë të lartë që herë pas here nuk e respektojnë Marrëveshjen e Prespës, duke mos përdorur emrin kushtetues të shtetit. Sipas Brukselit, kjo rrezikon marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë. Mediat greke vërejnë se është hera e parë që një raport i Komisionit e thekson këtë drejtpërdrejt për qeverinë në Shkup.
Korrupsioni "i përhapur", gjyqësori nën presion
Në luftën kundër korrupsionit vendi nuk ka shënuar asnjë përparim. Komisioni e cilëson korrupsionin të përhapur dhe shqetësim serioz. Sipas tij, ndryshimet e Kodit Penal të janarit 2026 për shpërdorimin e detyrës zyrtare nuk i kanë riparuar pasojat e ndryshimeve të vitit 2023 dhe kanë shtuar pasigurinë juridike. Rastet e korrupsionit të nivelit të lartë zvarriten dhe shpesh parashkruhen, gjë që ushqen perceptimin e pandëshkueshmërisë.
Brukseli shpreh shqetësim edhe për ndërhyrjet politike në gjyqësor. Raporti thekson se deklaratat provokuese të politikanëve të lartë për "pastrimin" e gjyqësorit dhe të prokurorisë, si dhe kritikat personale ndaj gjyqtarëve dhe prokurorëve, përbëjnë ndikim të papranueshëm dhe frikësim. Në raport përmendet edhe rasti i ish-zëvendëskryeministrit Artan Grubi. Grubi u arrestua në shkurt në pikën kufitare të Bllacës, u vendos në arrest shtëpiak dhe po gjykohet për korrupsion e shpërdorim detyre.
Edhe për lirinë e shprehjes Komisioni nuk sheh përparim. Ai kërkon transparencë të plotë për pronësinë e mediave dhe për ndarjen e parave publike për reklama shtetërore, si dhe reagim të shpejtë ndaj kërcënimeve kundër gazetarëve.
Çfarë thotë raporti për gjuhën shqipe
Pjesa që ka ndezur më shumë debat në opinionin shqiptar ka të bëjë me marrëdhëniet ndëretnike. Komisioni vlerëson se situata mbetet përgjithësisht e qëndrueshme dhe se Marrëveshja e Ohrit vazhdon të zbatohet, por me sfida.
Raporti shënon peticionin dhe protestat e studentëve të drejtësisë, të cilët kërkuan ta japin provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe. Sipas Komisionit, kjo kërkesë hapi debat publik dhe rikthei diskutimet e përsëritura për zbatimin praktik të të drejtave gjuhësore dhe për përfaqësimin e drejtë të komuniteteve joshumicë në institucionet shtetërore.
Komisioni vëren se qeveria e propozoi Ligjin e ri për përfaqësim adekuat dhe të drejtë pasi Gjykata Kushtetuese e shfuqizoi "Balancuesin" në vitin 2024. Ligji ende pret miratimin në Kuvend, sepse nuk ka votat e mjaftueshme për shumicën e Badenterit. Sipas raportit, edhe Komisioni parlamentar për monitorimin e përfaqësimit të drejtë mbeti joaktiv, pavarësisht disa çështjeve ndëretnike që dolën gjatë vitit. Gjykata Kushtetuese, nga ana e saj, e ka shtyrë rishqyrtimin e dispozitave për dygjuhësinë në procedurat gjyqësore, derisa të plotësohet me nëntë gjyqtarë.
BDI dhe VLEN, përplasje për leximin e raportit
Nënkryetari i BDI-së, Bujar Osmani, reagoi të mërkurën në mbrëmje në Facebook. Ai pohoi se raporti për herë të parë evidenton problemet me zbatimin e gjuhës shqipe dhe me përfaqësimin e drejtë. Sipas tij, dëmi që VLEN-i po i shkakton barazisë së shqiptarëve "tashmë është dokumentuar edhe në Bruksel".
Pak më vonë iu kundërpërgjigj koordinatori i grupit parlamentar të VLEN-it, Bekim Qoku, i cili e akuzoi Osmanin për keqinterpretim të dokumentit. Qoku pohon se raporti nuk konstaton pabarazi ndëretnike dhe se protesta e studentëve përmendet vetëm si vëzhgim, pa vlerësim. Ai shtoi se vërejtje për mungesë përkthyesish, për dygjuhësinë në gjyqësor dhe për përfaqësim të pamjaftueshëm ka pasur edhe në raportet e viteve 2009, 2021, 2022, 2023 dhe 2024.
Teksti zyrtar i raportit nuk e përdor shprehjen "për herë të parë" dhe e quan debatin për të drejtat gjuhësore diskutim të përsëritur. Megjithatë, ai e lidh këtë debat drejtpërdrejt me protestën e studentëve dhe me ligjin e bllokuar për përfaqësimin.
Reagimet nga institucionet
Kryetari i Kuvendit, Afrim Gashi, e pranoi zyrtarisht raportin nga ambasadori i BE-së, Mihalis Rokas. Gashi vlerësoi se dokumenti evidenton përparim në punën e Kuvendit, si miratimin e Kodit Etik dhe të Planit Strategjik 2027–2031. Ai tha se vërejtjet për mungesën e konsensusit politik dhe për përdorimin e shtuar të procedurave të shkurtuara merren me seriozitet.
Kryeministri Hristijan Mickoski, nga Dyseldorfi, përsëriti se vendi po përballet me një kërkesë artificiale nga një shtet anëtar i BE-së, duke aluduar te Bullgaria. Edhe presidentja Gordana Siljanovska-Davkova, në Samitin e Zgjerimit të Euronews më 3 nëntor, tha se nuk mund të premtojë ndryshimin e Kushtetutës. Për këtë ndryshim nevojitet shumica prej dy të tretash në Kuvend, të cilën qeveria nuk e ka siguruar.
Edhe pikat pozitive
Komisioni vlerëson se Maqedonia e Veriut ka ruajtur harmonizimin e plotë me politikën e jashtme dhe të sigurisë të BE-së, përfshirë qëndrimin ndaj agresionit rus në Ukrainë. Sipas Brukselit, ky është sinjal i qartë i zgjedhjes strategjike për anëtarësim dhe tregon se vendi është partner i besueshëm. Shkupi vlerësohet edhe për përparimin në Agjendën e Reformave, ku renditet ndër vendet me rezultatet më të mira në kuadër të Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor.
Maqedonia e Veriut i nisi negociatat për anëtarësim në korrik të vitit 2022, pas kompromisit të ndërmjetësuar nga Franca, me të cilin Sofja hoqi vetonë. Që atëherë procesi ka mbetur i ngecur te ndryshimet kushtetuese. Qeveria e Mickoskit nuk i ka vënë ato në procedurë dhe i cilëson kërkesat e Sofjes si artificiale.