Në fillim të viteve ’70, kur Jugosllavia planifikonte strategjinë energjetike për dekadat që vinin, në tavolinat e Energoprojekt Beogradit u vizatuan projektet ideore për ndërtimin e një termocentrali të ri në Obiliq – “Kosova C”. Sistemi energjetik jugosllav ishte i centralizuar, dhe vendimet për zhvillim industrial miratoheshin në nivelet federale, pa pavarësi të vërtetë të republikave. Kosova, e trajtuar si periferi energjetike e federatës, shërbente kryesisht si furnizuese e qymyrit për sistemin jugosllav, ndërsa përfitimet i merrnin qendrat e mëdha industriale të Serbisë dhe Kroacisë.
Në atë kohë, projekti “Kosova C” përfshinte ndërtimin e një termocentrali me kapacitet rreth 2000 MW, që do të siguronte pavarësi energjetike për rajonin dhe do ta kthente Kosovën në eksportuese të energjisë. Por, si shumë projekte të tjera të asaj kohe, edhe ky mbeti në fazën e konceptit. Struktura burokratike federale dhe politikat e centralizuara energjetike nuk e lejuan që projekti të zhvillohej në nivel lokal.
Nga vizioni jugosllav te iluzioni i pasluftës
Pas pavarësisë së Kosovës, ideja e “Kosova C”-së u rikthye në agjendë nën emrin “Kosova e Re”, e promovuar nga qeveritë e pasluftës si zgjidhje për krizën energjetike. Megjithatë, ndërrimi i garniturave qeveritare dhe interesat lobuese e mbajtën këtë projekt në fazën e premtimeve. Një rast i veçantë ishte oferta e kompanisë gjermane “Bilfinger” në vitin 2015, e cila ofronte rindërtimin e Termocentralit “Kosova A” me kapacitet të plotë dhe me teknologji gjermane të përputhshme me standardet e BE-së.
Sipas planit, brenda tre vjetësh do të rindërtoheshin blloqet prej 815 MW, duke ulur ndjeshëm ndotjen, duke ruajtur vendet e punës dhe duke siguruar jetëzgjatje mbi 30 vjet për termocentralin. Kostot ishin të favorshme — rreth 900 milionë euro, dy herë më lirë se oferta e “Contour Global”. Kancelarja Angela Merkel e kishte mbështetur politikisht këtë nismë dhe kishte kërkuar nga kryeministri i atëhershëm Isa Mustafa që Kosova ta shfrytëzonte këtë mundësi.
Por qeveria Mustafa zgjodhi rrugën e refuzimit. Me arsyetimin se projekti nuk kishte studime financiare të mjaftueshme, oferta e “Bilfinger”-it u mbyll pa një diskutim të thelluar teknik. Rezultati: një mundësi e humbur për transformimin e sektorit energjetik të Kosovës dhe për forcimin e partneritetit strategjik me Gjermaninë.
Pasojat që ndihen sot
Sot, një dekadë më vonë, Kosova vazhdon të varet nga importet e energjisë, me ndërprerje të shpeshta dhe me termocentrale të vjetëruara që ndotin ajrin 50 deri 100 herë mbi normat e BE-së. Vlerësimet e pavarura tregojnë se humbjet nga importet e energjisë kanë kapërcyer 700 milionë euro, ndërsa vendi mbetet jashtë tregut rajonal të energjisë dhe pa ndonjë investim serioz në kapacitete të reja gjeneruese.
Nëse do të ishte realizuar projekti “Bilfinger”, Kosova do të kishte sot 1.700 MW kapacitet prodhues, do të eksportonte energji dhe do të përfitonte nga teknologjia gjermane. Në vend të kësaj, “Kosova A” është ende një “monument i ndotjes”, ndërsa “Kosova e Re” mbeti një slogan elektoral.
Nga humbja e projekteve në krizë energjetike
Historia e “Kosova C” është simbol i dështimit të politikave strategjike energjetike të Kosovës: nga planifikimi i centralizuar jugosllav, tek mungesa e vizionit shtetëror pas pavarësisë. Qeveritë kanë ndërruar, por politikat kanë mbetur të ngulfatura midis paaftësisë teknike dhe interesave të përkohshme.
Nëse në vitet ’70 Kosova u privua nga vendimmarrja për shkak të centralizimit federativ, sot ajo rrezikon të humbasë edhe për shkak të mbylljes së syve ndaj partnerëve strategjikë. Energjia nuk është vetëm çështje e prodhimit, por e pavarësisë politike dhe e zhvillimit ekonomik. Dhe në këtë drejtim, refuzimi i një projekti të garantuar nga Gjermania dhe i mbështetur nga kancelarja Merkel do të mbetet një nga gabimet historike më të kushtueshme të politikës kosovare pas pavarësisë.
Nëse dikur Energoprojekt hartoi projektin ideor “Kosova C” si simbol të pavarësisë industriale, sot ajo mbetet vetëm një kujtim i humbur për një vend që ende nuk ka arritur ta shfrytëzojë potencialin e vet natyror për të ndërtuar një të ardhme energjetike të qëndrueshme.
