Rezultati befasues i zgjedhjeve të fundit politike në Hungari i lidhur me ngritjen e figurës së Peter Magyar dhe dobësimin e modelit të gjatë të qeverisjes së Viktor Orban, nuk përfaqëson thjesht një rotacion pushteti.
Ky rezultat shënon një moment reflektimi për vetë idenë e stabilitetit të regjimeve që mbështeten më shumë mbi kontrollin sesa mbi besimin qytetar.
Në thelb, është një kujtesë se asnjë projekt politik që largohet nga llogaridhënia nuk mund të mbetet i paprekshëm dhe i pacënueshëm në kohë.
Në historinë politike të Europës Qendrore dhe Lindore, iluzioni i qëndrueshmërisë së pakufizuar të pushtetit është përsëritur shpesh.
Por çdo herë ai është përplasur me një realitet të thjeshtë: shoqëritë mund të durojnë gjatë, por nuk mund të harrojnë përgjithmonë.
Ky është një ligj i heshtur i demokracisë, që nuk vepron gjithmonë shpejt, por vepron pothuajse gjithmonë me vendosmëri.
Modelet e qeverisjes që ndërtohen mbi kapjen dhe dominimin e institucioneve, mbi centralizimin e vendimmarrjes dhe mbi reduktimin gradual të hapësirave kritike krijojnë një stabilitet të gënjeshtërt.
Ky stabilitet duket i fortë nga jashtë, por në brendësi është i varur nga frika, varësia ekonomike dhe fragmentimi i shoqërisë.
Në një moment të caktuar, këta elementë nuk prodhojnë më siguri politike; përkundrazi, prodhojnë apati dhe lodhje kolektive, lodhjen e qytetarëve, që shpesh nënkupton fillimin e një ndryshimi.
Rasti hungarez dëshmon se kontrolli i gjatë mbi mekanizmat institucionalë nuk është i barabartë me kontrollin mbi vetëdijen publike. Përkundrazi, sa më shumë të zgjasë një konfigurim i tillë, aq më i fortë bëhet impulsi për ta sfiduar atë.
Një nga aspektet më domethënëse të këtij zhvillimi politik është fakti se alternativa nuk u ndërtua vetëm nga opozita tradicionale, por edhe nga energji që lindën brenda vetë sistemit të mëparshëm. Kjo tregon se transformimi politik në shoqëritë post-tranzicion nuk ndjek gjithmonë rrugë lineare.
Në shumë raste, ndryshimi ndodh kur qytetarët ndjejnë se rendi ekzistues nuk përfaqëson më interesin e tyre praktik – jetën e përditshme, perspektivën ekonomike, sigurinë sociale dhe drejtësinë institucionale.
Ky është një mësim i rëndësishëm për rajonet ku politika vazhdon të interpretohet si përplasje ideologjish, ndërkohë që qytetarët kërkojnë kryesisht standarde jetese dhe institucione funksionale.
Një tjetër element thelbësor që del në pah nga kjo situatë është fakti se demokracia nuk dobësohet vetëm kur sulmohet hapur. Ajo dobësohet edhe kur përdoret si formë pa përmbajtje.
Kur zgjedhjet mbeten procedurë, por jo garanci reale; kur institucionet ekzistojnë, por nuk funksionojnë si kontroll; kur pluralizmi formal zëvendëson konkurrencën reale – atëherë krijohet një sistem që së jashtmi duket demokratik, por nuk është më i tillë në substancë.
Në këto rrethana, reagimi qytetar nuk është revoltë ideologjike. Është reagim ndaj mungesës së drejtësisë dhe mundësive.
Përfshirja në arkitekturën europiane nuk është vetëm çështje ekonomike, por një sistem reference politike. Ajo vendos kufij të qartë për devijimet institucionale dhe krijon pritshmëri të reja për standardet e qeverisjes.
Kjo është edhe arsyeja pse marrëdhënia me Bashkimin Europian vazhdon të mbetet një element kyç në ruajtjen e balancave demokratike në shumë vende të rajonit. Jo si ndërhyrje e jashtme, por si kontratë vlerash.
Në këtë kuptim, rasti hungarez nuk është vetëm histori kombëtare, por më së shumti edhe histori europiane.
Zhvillime të tilla kanë gjithmonë jehonë më të gjerë se kufijtë e një shteti. Ato flasin veçanërisht për shoqëritë ku pushteti tenton të identifikohet me shtetin dhe ku rotacioni politik shihet si rrezik, jo si normalitet demokratik.
Mesazhi është i qartë: asnjë strukturë e ndërtuar mbi kontrollin e gjatë institucional nuk është e pathyeshme. Dhe asnjë shoqëri nuk është e destinuar të mbetet përgjithmonë në të njëjtën konfigurim politik.
Historia europiane ka treguar se stabiliteti i vërtetë nuk buron nga dominimi i gjatë i një elite, por nga aftësia e sistemit për t’u korrigjuar vetë.
Ajo që ndodhi në Hungari nuk është thjesht një ndryshim politik, por rikthimi i një parimi themelor demokratik: pushteti nuk është pronë, por mandat.
Dhe çdo mandat ka një kufi
