1.1 milionë leje qëndrimi në Bashkimin Europian në 18 vjet. Një shifër që nuk mund të fshihet pas statistikave të rritjes ekonomike, kullave, fasadave dhe fjalimeve për “Shqipërinë europiane”.
Ka një pyetje që politika shqiptare nuk mund ta shmangë më:
Nëse Shqipëria po bëhet kaq e suksesshme, pse shqiptarët vazhdojnë të largohen?
Pyetja bëhet edhe më e fortë kur kujtojmë se sot nuk jemi në fillimvitet ’90. Atëherë shqiptarët iknin nga një vend i varfër, i rrënuar ekonomikisht dhe institucionalisht, që sapo kishte dalë nga një sistem totalitar dhe po përjetonte traumën e kalimit në ekonominë e tregut.
Sot kanë kaluar më shumë se tri dekada.
Shqipëria është anëtare e NATO-s, është vend kandidat për në BE, ka pasur rritje ekonomike, investime të mëdha, turizëm në zhvillim, infrastrukturë të re dhe një transformim të dukshëm urban.
Megjithatë, shqiptarët vazhdojnë të ikin. Dhe nuk po ikin vetëm nga varfëria. Po ikin nga mungesa e perspektivës.
I. 1.1 milionë leje qëndrimi: një statistikë që duhet të trondisë politikën.
Sipas të dhënave të Eurostat, gjatë periudhës 2008–2025 vendet e Bashkimit Europian kanë dhënë 1,082,224 leje qëndrimi për herë të parë për shtetas shqiptarë.
Kjo shifër nuk duhet interpretuar mekanikisht si numër i shqiptarëve që janë larguar përgjithmonë nga vendi. Një person mund të ketë marrë leje në rrethana të ndryshme dhe statistika e lejeve nuk është identike me stokun e emigrantëve rezidentë.
Por madhësia e fenomenit është e pamohueshme. Mbi një milion leje të para qëndrimi në 18 vjet janë një sinjal i jashtëzakonshëm migrator. Dhe kur një fenomen i tillë vazhdon për kaq gjatë, ai nuk mund të trajtohet më si një çështje individuale. Është çështje kombëtare demografike, ekonomike, sociale, dhe, mbi të gjitha, është çështje politike.
II. Shqipëria që shohim në ekran dhe Shqipëria që përjetojnë qytetarët.
Në Shqipërinë e propagandës politike, gjithçka duket se shkon për mrekulli. Kullat ngrihen. Rrugët inaugurohen. Aeroportet zgjerohen. Turistët fotografohen. Projektet shpallen. Fjalimet përsëriten. Dhe çdo ditë na thuhet se Shqipëria po bëhet një vend europian.
Por ekziston edhe një Shqipëri tjetër: ajo e familjeve që presin fëmijët të kthehen nga Italia, Gjermania, Franca apo Greqia, e të rinjve që diplomohen këtu dhe kërkojnë punë jashtë, e profesionistëve që nuk shohin mundësi të mjaftueshme për karrierë, e qyteteve dhe fshatrave që boshatisen, e prindërve që mbeten vetëm, e familjeve që ndahen për vite, dhe ajo e një brezi që po pyet veten nëse e ardhmja e tij duhet të ndërtohet këtu apo diku tjetër.
Mos i fajësoni shqiptarët që ikin. Është shumë e lehtë të thuhet: “Shqiptarët duan të ikin.” Po, emigrimi është një e drejtë. Po, lëvizja e lirë është një vlerë europiane. Po, shumë shqiptarë zgjedhin të jetojnë jashtë për arsye personale, profesionale apo familjare. Por kjo nuk e mbyll diskutimin.
Përkundrazi. Kur largimi merr përmasa kaq të mëdha dhe vazhdon për dekada, shteti duhet të pyesë: Pse? Pse një i ri shqiptar e konsideron më të sigurt të ardhmen në Gjermani sesa në Shqipëri? Pse një mjek, inxhinier, pedagog, programues apo profesionist i ri mendon se jashtë ka më shumë mundësi për të realizuar veten? Pse familjet e reja e shohin emigrimin si investim për të ardhmen e fëmijëve? Pse një pjesë e madhe e studentëve tanë mendojnë që diploma shqiptare është vetëm hapi i parë drejt largimit?
Këto nuk janë pyetje për emigrantët. Janë pyetje për shtetin.
III. Europa po merr atë që Shqipëria po humbet.
Këtu qëndron një tjetër paradoks. Shqipëria investon për të arsimuar të rinjtë. Familjet shqiptare sakrifikojnë për edukimin e fëmijëve. Universitetet përgatisin profesionistë. Pastaj një pjesë e tyre largohen. Dhe ekonomitë europiane përfitojnë prej këtij kapitali njerëzor. Pra, Shqipëria paguan një pjesë të kostos së formimit të kapitalit njerëzor, ndërsa vendet më të zhvilluara përfitojnë nga produktiviteti i tij.
Ne eksportojmë njerëz dhe importojmë shpresë. Kjo nuk është një strategji zhvillimi. Është një alarm.
Kullat mund të jenë të larta. Por një vend nuk matet me lartësinë e tyre. Nuk ka asgjë të keqe me investimet, ndërtimet, turizmin apo infrastrukturën. Por një vend nuk zhvillohet vetëm duke ndërtuar beton. Zhvillimi fillon me njeriun.
Nëse të rinjtë largohen, nëse lindjet bien, nëse popullsia plaket dhe nëse zonat e tëra humbin banorët, atëherë edhe rritja ekonomike duhet parë përmes një pyetjeje tjetër:
Çfarë lloj zhvillimi është ai që nuk arrin t'i bindë njerëzit të qëndrojnë?
Mund të kemi ndërtesa më të larta. Por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se kemi një shoqëri më të zhvilluar.
Mund të kemi më shumë turistë. Por kjo nuk do të thotë automatikisht se kemi më shumë mundësi për të rinjtë.
Mund të kemi më shumë investime. Por nëse kapitali njerëzor largohet, modeli i zhvillimit mbetet i brishtë.
Problemi nuk është vetëm emigracioni. Është humbja e besimit. Ndoshta problemi më i madh nuk është vetëm fakti që shqiptarët largohen. Është fakti se shumë prej tyre nuk besojnë se ia vlen të qëndrojnë. Dhe besimi nuk ndërtohet me reklama. Ndërtohet me institucione. Me drejtësi. Me meritokraci. Me arsim cilësor. Me paga dinjitoze. Me konkurrencë të ndershme. Me administratë profesionale. Me mundësi reale për karrierë. Me një shtet ku qytetari nuk ndihet i detyruar të kërkojë rrugë jashtë vendit për të realizuar potencialin e vet.
Këtu qëndron problemi i vërtetë. Një vend që humbet vazhdimisht të rinjtë e tij humbet jo vetëm popullsi, por edhe të ardhmen.
IV. Çfarë duhet bërë?
Nuk mjaftojnë më deklaratat se “duhet të kthehen shqiptarët”. Nuk mjaftojnë as thirrjet patriotike. Dhe aq më pak nuk mjafton propaganda.
Duhet një strategji kombëtare kundër shkaqeve të emigrimit dhe për rikthimin e kapitalit njerëzor.
Së pari: meritokraci reale
Punësimi dhe karriera në administratë, universitete dhe institucionet publike duhet të bazohen mbi dijen, profesionalizmin dhe rezultatet, jo mbi përkatësinë politike apo lidhjet personale.
Një i ri duhet të ketë bindjen se mund të ecë përpara sepse është i aftë.
Së dyti: paga dhe vende pune konkurruese
Nuk mund të mbahen profesionistët vetëm me patriotizëm.
Mjeku, inxhinieri, pedagogu, studiuesi, programuesi, arkitekti dhe profesionisti i ri duhet të kenë të ardhura dhe kushte pune që e bëjnë konkurruese qëndrimin në Shqipëri.
Së treti: universitetet duhet të prodhojnë të ardhme, jo emigrantë
Universiteti duhet të lidhet shumë më fort me ekonominë, kërkimin shkencor, teknologjinë dhe tregun e punës.
Diploma duhet të jetë një mundësi për të ndërtuar karrierë këtu, jo vetëm një dokument për t'u përdorur jashtë vendit.
Së katërti: një program serioz për kthimin e diasporës
Shqiptarëve që duan të kthehen duhet t'u ofrohen lehtësi konkrete: njohje e shpejtë e diplomave dhe eksperiencës profesionale, lehtësi për sipërmarrjet, politika fiskale të arsyeshme dhe programe të posaçme për profesionistët, studiuesit dhe investitorët.
Diaspora nuk duhet parë vetëm si burim remitancash.
Ajo duhet parë si kapital njerëzor i Shqipërisë.
Së pesti: politikë demografike
Mbështetje reale për familjet e reja, strehimin, çerdhet dhe kopshtet, kujdesin për fëmijët dhe harmonizimin e jetës familjare me punën.
Nuk mund të luftohet shpopullimi vetëm me statistika.
Së gjashti: zhvillim jashtë Tiranës
Nëse e gjithë Shqipëria ekonomike përqendrohet në Tiranë dhe në disa qendra të tjera, zonat periferike do të vazhdojnë të boshatisen.
Duhet një politikë territoriale që krijon qendra të reja ekonomike, universitare, turistike dhe teknologjike në qarqet dhe bashkitë e vendit.
Shqipëria nuk mund të ketë të ardhme nëse pjesë të mëdha të territorit mbeten pa njerëz.
V. Qeveritë duhet të maten edhe me ata që nuk ikin.
Kjo duhet të bëhet një nga treguesit më të rëndësishëm të suksesit të çdo qeverie: Sa shqiptarë arriti të bindë të qëndrojnë? Jo vetëm sa rrugë ndërtoi. Jo vetëm sa turistë erdhën. Jo vetëm sa kulla u ngritën. Jo vetëm sa investime u shpallën.
Por: Sa të rinj qëndruan? Sa profesionistë u kthyen? Sa familje të reja u krijuan? Sa qytete u rigjallëruan? Sa njerëz besuan përsëri te e ardhmja e Shqipërisë. Ky është testi i vërtetë.
VI. Shqipëria nuk duhet t'i kërkojë Europës të ndalojë shqiptarët.
Dhe këtu duhet të jemi të qartë. Zgjidhja nuk është të pengojmë shqiptarët të largohen. As të mbyllim kufijtë. As të fajësojmë Europën pse ofron mundësi më të mira. Europa nuk është problemi.
Problemi është që Shqipëria duhet të krijojë këtu një pjesë sa më të madhe të atyre standardeve që shqiptarët kërkojnë jashtë.
Europa duhet të jetë mundësi, jo arratisje. Mundësi për të studiuar, për të punuar, për të udhëtuar dhe për të bashkëpunuar. Por jo domosdoshmërisht arratisje nga mungesa e mundësive në vendin tënd.
VII. Pyetja që nuk mund të shtyhet më.
Shqiptarët nuk kanë nevojë t'u thuhet se Shqipëria është e bukur. Ata e dinë.
Nuk kanë nevojë t'u thuhet se është vendi i tyre. E dinë edhe këtë.
Ajo që kërkojnë është shumë më konkrete: punë, drejtësi, meritokraci, siguri, arsim, dinjitet dhe perspektivë.
Prandaj pyetja e madhe nuk është pse shqiptarët duan Europën.
Pyetja është pse duhet të largohen nga Shqipëria për ta gjetur Europën.
Nëse pas më shumë se tri dekadash tranzicion vazhdojmë të humbasim në përmasa të mëdha qytetarët tanë më aktivë, atëherë duhet të kemi kurajën të pranojmë se diçka nuk shkon me modelin tonë të zhvillimit.
Sepse një vend mund të rindërtojë rrugët. Mund të ndërtojë shkolla. Mund të ngrejë kulla. Mund të tërheqë investime. Mund të rrisë turizmin. Por nuk mund të ndërtojë dot një të ardhme pa njerëzit që duhet ta jetojnë atë.
Prandaj 1.1 milionë lejet e para të qëndrimit në BE nuk duhet të jenë thjesht një statistikë. Duhet të jenë një kambanë alarmi për politikën shqiptare. Sepse Shqipëria nuk rrezikon vetëm të humbasë popullsi. Rrezikon të humbasë besimin e brezit që duhet të ndërtojë të ardhmen e saj. Dhe kjo është shumë më e rëndë se çdo statistikë emigracioni.
Një Shqipëri që ndërton gjithnjë e më shumë, por humbet gjithnjë e më shumë njerëz, duhet të ndalojë një çast dhe të pyesë veten: për kë po ndërtojmë?
Sepse në fund, suksesi i një vendi nuk matet vetëm me atë që ndërton brenda kufijve të tij, por edhe me numrin e njerëzve që zgjedhin të ndërtojnë jetën brenda tyre.
