Çfarë ka mësuar përvoja e Kosovës për marrëdhëniet ndërmjet forcës dhe diplomacisë?

Opinione

Çfarë ka mësuar përvoja e Kosovës për marrëdhëniet ndërmjet forcës dhe diplomacisë?

Nga: Prof.Dr.Muhamet Racaj Më: 27 nëntor 2022 Në ora: 14:58
Prof.Dr.Muhamet Racaj

Hyrje

Diplomacia ka të bëjë me aktivitetet dhe mjetet e përdorura nga shtetet gjatë kryerjes së marrëdhënieve të tyre ndërkombëtare. Kur shtetet kanë një qëllim të përbashkët, diplomacia mund të jetë një aktivitet bashkëpunues që fokusohet në përfitimin reciprok. Megjithatë, në mënyrë të pashmangshme do të ketë raste kur lindin dallime dhe aspiratat e ndryshme do të duhet të pajtohen. Në këtë pikë, shtetet mund të ndërmarrin sërë opsione. Ata mund të kërkojnë mbështetjen e bashkësisë ndërkombëtare dhe aleatëve për të ushtruar presion diplomatik. Përndryshe, ata mund të ushtrojnë ndikimin e tyre nëpërmjet mjeteve ekonomike ose ushtarake. Në fund të fundit, shtetet ose duhet të gjejnë zgjidhje të përbashkët, të negociuar për të zgjidhur mosmarrëveshjet e tyre ose të shkojnë drejt konfliktit. Karta e Kombeve të Bashkuara (OKB) pranon se si diplomacia ashtu edhe forca kërkohen për të promovuar rendin global dhe madje specifikon që kontingjentet kombëtare të forcave ajrore duhet të jenë të disponueshme për veprime ndërkombëtare të zbatimit.[1] Kjo analizë diskuton ndërlidhjen midis forcës dhe diplomacisë dhe se si këto dy aspekte të marrëdhënieve ndërkombëtare janë të ndërthurura në mënyrë të pandashme. Në vitin 1998, Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, Kofi Annan deklaroi se “nëse diplomacia do të ketë sukses, ajo duhet të mbështetet me forcë dhe drejtësi”.[2] Kjo nënvizon rëndësinë e të qenit në gjendje për të zgjidhur mosmarrëveshjet në mënyrë të drejtë, ndërsa negociohet nga një pozicion pushteti. Megjithatë, është e pamundur që të dyja palët të mbajnë ekuilibër të barabartë të fuqisë. Drejtësia siguron që të dyja palët të marrin kompromisin më të mirë të mundshëm. Nëse këto negociata janë të paanshme dhe të bazuara në parime themelore, mund të arrihet paqe e qëndrueshme.

Kosova do të përdoret për të ilustruar se si forca dhe diplomacia u përdorën për të zgjidhur në mënyrë konstruktive konfliktin dhe gjithashtu dështuan dhe e përkeqësuan konfliktin. Forcat nuk duhet të përdoren; në të vërtetë, kërcënimi i veprimit ushtarak ndonjëherë mund të jetë i mjaftueshëm për të bindur shtetet të zgjidhin mosmarrëveshjet e tyre. Kjo analizë do të fillojë duke shqyrtuar se si është përdorur kërcënimi i forcës për të penguar dhunën serbe në Kosovë. Më pas do të shqyrtojë detyrimin dhe mënyrën se si përdorimi evoluoi nga kërcënimet dhe retorika në përdorimin e forcës ushtarake. Më pas analiza do të diskutojë krizën që pasoi dhe përfundimin e konfliktit. Duke studiuar Kosovën gjatë viteve 1990, analiza do të shqyrtojë se si disa politikanë amerikanë, OKB dhe disa britanikë e konsiderojnë përdorimin e forcës. Do të nxirren mësime rreth marrëdhënies midis forcës dhe diplomacisë dhe do të tregohet se ndërsa disa mësime nuk janë të reja, të tjera po dalin.

Parandalimi

Parandalimi është akti i dekurajimit të dikujt që të bëjë diçka duke futur frikën e pasojave.[3] Shteti kundërshtar duhet të jetë i bindur se kostot ose rreziqet e çdo kursi të caktuar veprimi tejkalojnë çdo përfitim që mund të arrihet. Për parandalimin që të funksionojë, është thelbësore që kundërshtari të jetë i aftë për të menduar në mënyrë racionale. Duhet të përcaktohet se çfarë është e rëndësishme për kundërshtarin, pasi ata do të kenë vlera dhe objektiva unike. Maksima ushtarake[4] e njohjes së armikut është jetike. Pasi të keni vendosur se çfarë vlerëson kundërshtari, duhet të komunikohet një kërcënim i qartë dhe i besueshëm. Nuk duhet të ketë dyshim se çfarë sjelljeje kërkohet dhe çmimi i mospërputhjes. Kanalet diplomatike duhet të mbahen të hapura për të lejuar komunikim efektiv.[5] Një vështirësi e madhe me parandalimin është se ju nuk mund të matni efektivitetin e politikës suaj. Është e pamundur të vërtetosh se diçka nuk ka ndodhur për shkak të qëndrimit tënd. Është e lehtë të supozosh shkak-pasojë dhe të nxjerrësh përfundime të rreme për vlerat dhe motivet e armikut. Pra, si u përdor parandalimi në Kosovë?

Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, vëmendja botërore u përqendrua në dy kërcënime në zhvillim. E para ishte Iraku dhe pushtimi i Kuvajtit. E dyta ishte shpërbërja e Republikës Federale(Federeative) të Jugosllavisë. Kjo e fundit kishte të bënte me shkëputjen dhe formimin e shteteve të reja. Kishte një vetëdije të hershme se Krahina autonome e Kosovës mund të ishte burimi i konfliktit. Në ditën e Krishtlindjes, të vitit 1992, administrata e Presidentit Bush paralajmëroi Beogradin se “do të kishte një përgjigje të fuqishme të SHBA-së nëse do të fillonte armiqësi në Kosovë”.[6] Sekretari i Shtetit Christopher e përsëriti këtë kërcënim, më 10 shkurt të vitit 1993.[7] Më pas dhuna ishte kryesisht në republikat veriore; prandaj, mund të argumentohet se forca kërcënuese kishte zbutur dëshirat serbe për të filluar aksionin ushtarak në Kosovë. Ky përfundim supozonte se presidenti Millosheviç ishte një aktor racional dhe se veprimet kërcënuese e larguan nga dhuna. Përndryshe, ai thjesht mund të kishte pasur prioritete të tjera dhe zgjodhi të mos provokonte ndërhyrjen e SHBA-së deri pas konfliktit në Bosnje.

Gjatë konfliktit në Bosnje, forca u përdor me forcë. Kjo përforcoi nocionin “se kur kemi të bëjmë me Beogradin, vetëm diplomacia me dhëmbë të vërtetë ka sukses”.[8] Skena ishte vendosur; Millosheviqi mund të shihej si aktor racional që respektonte dhe iu përgjigj kërcënimit ose përdorimit të forcës.[9] Fatkeqësisht, kjo premisë u minua në vitet në vijim. Parandalimi mbështetet në vlerësimet e sakta të asaj që kundërshtari vlerëson dhe në vlerësimin e analizës së tyre kosto-përfitim. Ky ekuacion dinamik kërkon rivlerësim të vazhdueshëm ndërsa prioritetet ndryshojnë. Ana e kundërt e kësaj dinamike është vlerësimi i kundërshtarit për vendosmërinë tuaj për të ndjekur kërcënimet për përdorimin e forcës. Kjo besueshmëri varet pjesërisht nga mënyra se si synimet e dëshiruara lidhen me objektivat ushtarake. Gjithashtu, edhe nëse nuk është i sigurt, kundërshtari duhet të jetë i bindur se veprimi ushtarak është të paktën i mundshëm. Përdorimi i forcës nuk merret lehtë dhe të dyja palët e mosmarrëveshjes e dinë këtë.[10] Duke këmbëngulur që Beogradi të heqë dorë nga aksioni ushtarak në Kosovë, pa adresuar shkaqet themelore, nuk kishte zgjidhje afatgjatë. Thjesht bleu kohë dhe shtyu zgjidhjen e çështjeve. Me përparimin e viteve 1990, shqiptarët e Kosovës u bënë më aktivë në pohimin e "të drejtës" së tyre për pavarësi. Kjo ngriti mundësinë që Serbia të humbiste kontrollin e Krahinës. Kjo duket se ka ndryshuar rrënjësisht vlerësimin e Serbisë se sa seriozisht u kërcënuan interesat e saj kombëtare. Koha dhe konteksti janë gjithçka; Millosheviqi nuk ishte më i përgatitur të parandalohet.

Detyrimi

Nga fundi i vitit 1997, Serbia rriti veprimet policore dhe ushtarake në Kosovë. Bashkësia ndërkombëtare vazhdoi të kërcënojë veprimet; megjithatë, parandalimi kishte dështuar. Kërcënimet tani ishin detyrim. Detyrimi ndryshon nga parandalimi pasi kërcënimi ose përdorimi i forcës ka për qëllim të bindë kundërshtar që nuk dëshiron të bëjë diçka. Millosheviqi duhej të ndalonte veprimet e tij armiqësore kundër shqiptarëve të Kosovës. Për dallim nga parandalimi, efektet e detyrimit janë të matshme; ju mund të shihni nëse veprimi ka ndodhur. Kërcënimi ose përdorimi i forcës duhet të mbetet i besueshëm dhe të komunikohen pasojat e mospërputhjes. Për dallim nga lufta, shtrëngimi përfshin përdorimin e veprimit të kufizuar dhe kërcënimin për ta rritur atë derisa të arrihet pajtueshmëria.[11] Disa kërcënime për përdorimin e forcës u bënë në fillim të vitit 1998. Në mars të vitit 1998, Sekretarja e Shtetit e SHBA-së, Madeleine Albright tha: “Ne nuk do të qëndrojmë pranë dhe do t'i shikojmë autoritetet serbe të bëjnë në Kosovë atë që nuk mund ta bëjnë më në Bosnje”.[12] Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara (KSKB) miratoi Rezolutën 1160 më 31 mars të vitit 1998, e cila theksoi “çështjet serioze politike dhe të të drejtave të njeriut në Kosovë”.[13] Sekretari britanik i Mbrojtjes George Robertson e ndoqi këtë më 12 qershor të vitit 1998 duke thënë: “Bota ka mësuar mësimet e saj nga Bosnja. Bashkësia ndërkombëtare tani e di se duhet të jetë e bashkuar, e vendosur që në momentin më të hershëm të mundshëm në trajtimin e Ballkanit.”[14] Megjithatë, asnjëra nga këto deklarata nuk u pasua nga veprimet ushtarake. Aktiviteti diplomatik u drejtua nga Grupi i Kontaktit, (Franca, Gjermania, Italia, Rusia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara) por bisedimet ngecën në maj 1998 dhe dhuna u rrit.[15] Kërcënimet për të ndërhyrë ishin minuar me kalimin e kohës për shkak të mungesës së vazhdueshme të veprimit.

Millosheviqi vazhdoi operacionet e tij në Kosovë, duke bashkuar gjithnjë e më shumë bashkësinë ndërkombëtare kundër Serbisë. Më 23 shtator të vitit 1998, KS i OKB-së miratoi Rezolutën (RKSKB) 1199. Kjo artikuloi shqetësime të rënda “për luftimet intensive të fundit në Kosovë dhe në veçanti përdorimin e tepruar dhe pa dallim të forcës nga forcat serbe të sigurisë dhe Ushtria serbo-Jugosllave, të cilat kanë rezultuar në një numër të madh civilësh viktima dhe … zhvendosja e mbi 848,000 personave nga shtëpitë e tyre.”[16] Sipas Kapitullit VII të Kartës, KS i OKB-së kërkoi një zgjidhje paqësore të konfliktit dhe pohoi se situata në Kosovë përbënte “kërcënim për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare”.[17] Megjithatë, përderisa miratoi themelimin e Misionit Vëzhgues Diplomatik të Kosovës, arriti në përfundimin se nëse kërkesat e tij nuk plotësoheshin, do të shqyrtonte veprime të mëtejshme. Prandaj, përderisa legjitimonin përfshirjen ndërkombëtare në Kosovë, ata nuk autorizuan në mënyrë specifike përdorimin e forcës; megjithatë, dera u la e hapur për një forcë të mëtejshme autorizuese të Rezolutës.

Rezoluta 1199 u dha një shtysë të re përpjekjeve diplomatike. Në tetor 1998, përpjekje të mëtejshme për të ndaluar dhunën u ndërmorën nga SHBA. Christopher Hill, ambasador në Maqedoni, filloi një diplomaci[18] intensive “shuttle” dhe i dërguari special i SHBA Richard Holbrooke shkoi në Beograd. Diskutimet me Millosheviçin u bazuan në punën e Grupit të Kontaktit dhe Rezolutës 1199. Holbrooke u shoqërua në Beograd nga gjenerali Short dhe negociatat e tyre me Millosheviçin dukej se ishin të suksesshme: u miratua një plan 11-pikësh,[19] 4000 policë specialë u tërhoqën nga Prishtina[20] dhe Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) iu lejua të dërgonte 2000 vëzhgues të paarmatosur për të verifikuar tërheqjet serbe.[21] Kredibiliteti për të përdorur forcën u rivendos nga KS i OKB-së, negociatat e drejtpërdrejta të Holbrooke dhe vlerësimi i hapur i situatës nga Gjenerali Short. Short u raportua të ketë thënë se do të sulmojmë me forcë dhe se: “Nuk mund ta imagjinoni se si do të jetë. Unë ju sugjeroj të dilni jashtë, të hipni në makinën tuaj dhe të udhëtoni nëpër qytetin e Beogradit. Mbajeni mend ashtu siç është sot. Nëse më detyroni të shkoj në luftë kundër jush, Beogradi nuk do të duket më në atë mënyrë – kurrë në jetën tuaj apo të fëmijëve tuaj.”[22]

Pavarësisht suksesit të Holbrooke, situata u përkeqësua. Marrëveshjet e tetorit të vitit 1998 nuk u respektuan. Analiza kosto-përfitim e Serbisë me sa duket po ndryshonte. Në të vërtetë, negociatat e mëvonshme, në Rambuje, sugjerojnë se Millosheviçi nuk ishte më i përgatitur për t'u detyruar. Më 16 janar të 1999 ka ndodhur një masakër e shqiptarëve të pafajshëm në fshatin Reçak. Nëse kërcënimi i SHBA-së dhe NATO-s për të përdorur forcën ishte i besueshëm, kjo duhet të kishte çuar në veprime ushtarake. Megjithatë, megjithë dënimin e shpejtë, komuniteti ndërkombëtar ishte i ndarë se si të përgjigjej.[23] Ndarjet e tyre përqendroheshin në dilemën se cilat parime themelore ishin më të rëndësishmet. Së pari, neni 2(7) i Kartës së Kombeve të Bashkuara ndalon përdorimin e forcës kundër integritetit territorial të shteteve për të zgjidhur çështjet e brendshme, dhe Kosova për disa anëtar të OKB-së është krahinë e Serbisë.[24] Nëse ky parim do të thyhej, kjo do të kishte implikime për shtetet e tjera potencialisht emergjente. Rusia, në veçanti, ishte e shqetësuar për këtë dhe kundërshtoi përdorimin e sulmeve ajrore.[25] Gjithashtu, kjo duhej të balancohej me parimet e të drejtave individuale të njeriut dhe të drejtën për vetëvendosje.

Detyrimi - Mundësia e fundit?

Diplomacia dhe kërcënimi për përdorimin e forcës po dështonin. Mungonte vendosmëria e unifikuar politike. Bashkësia ndërkombëtare tani po përballej me menaxhimin e një krize në përshkallëzim. Nëse kërcënimet e tyre për të përdorur forcën nuk do të zbatoheshin, ata u përballën me poshtërimin e tërheqjes. Megjithatë, Karta e OKB-së specifikon se metodat paqësore duhet të shterren para përdorimit të forcës.[26] Urgjenca e situatës u reflektua nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Kofi Annan; në janar të vitit 1999 ai tha: “luftërat e përgjakshme të dekadës së fundit … nuk na kanë lënë asnjë iluzion për nevojën e përdorimit të forcës, kur të gjitha masat e tjera kanë dështuar. Ne mund të arrijmë atë kufi, edhe një herë, në ish-Jugosllavi.”[27] Më 28 janar, Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s Solana deklaroi se NATO-ja mbështeti “një zgjidhje politike nën ndërmjetësimin e Grupit të Kontaktit, i cili do të sigurojë status të zgjeruar për Kosovën, do të ruajë integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe do të mbrojë të drejtat e të gjithë grupeve etnike”.[28] Ndjenja e urgjencës dhe vendosmërisë në rritje po ndërtohej dhe po komunikohej.

Grupi i Kontaktit u përgjigj duke thirrur përfaqësues nga Serbia dhe Kosova në Rambuje, Paris më 6 shkurt të vitit 1999, në përpjekje për të arritur zgjidhje të negociuar. Negocimi kërkon që të gjitha palët të jenë të hapura ndaj pazareve dhe kompromisit. Grupi i Kontaktit përcaktoi rregulla strikte se çfarë mund dhe çfarë nuk mund të negociohej. Në thelb Rezoluta 1199 dhe plani 11-pikësh i Holbrooke ishin pika e fillimit. Gjatë këtyre negociatave ishte e qartë se kosovaro-shqiptarët përpiqeshin të arrinin zgjidhje. Kjo nuk është befasuese pasi ata kishin më shumë për të fituar pasi ishin aktorë jo-shtetërorë që luftonin për autonomi dhe pavarësi. Ndërkohë, Serbia e zvariste dhe e pengonte procesin në çdo rast. Kjo ishte me sa duket sepse ata kishin më shumë për të humbur pasi territori i tyre sovran ishte në rrezik. Nuk u arrit asnjë marrëveshje dhe palët u mblodhën përsëri më 15 mars. Ndërsa kosovarët nënshkruan një marrëveshje që Serbia e refuzoi. Serbia kishte shfrytëzuar kohën gjatë këtyre bisedimeve për të dërguar trupa në Kosovë dhe kishte filluar të sulmonte fshatra të tëra.[29] Më 22 mars, Holbrooke vizitoi Beogradin në përpjekje për të bindur Serbinë të nënshkruajë Marrëveshjen e Rambujesë dhe të ndërpresë operacionet. Të nesërmen parlamenti serb hodhi poshtë Marrëveshjet e propozuara[30] dhe Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s autorizoi operacionet ushtarake duke thënë se “të gjitha përpjekjet për të arritur një zgjidhje të negociuar politike të krizës së Kosovës kanë dështuar, nuk ka alternativë tjetër veç ndërmarrjes së veprimit ushtarak… për të mbështetur qëllimet politike të bashkësisë ndërkombëtare… dhe të shmangin një katastrofë humanitare… dhe të parandalojnë më shumë vuajtje njerëzore dhe më shumë shtypje dhe më shumë dhunë kundër popullatës civile të Kosovës.”[31]

Shtrëngimi - Përdorimi i forcës

Këtë herë NATO ndoqi kërcënimet e saj për të përdorur forcën. Operacioni i Forcave Aleate filloi më 24 mars të vitit 1999. Qëllimet ishin të detyronin Serbinë të ndalonte dhunën, të lehtësonte situatën humanitare dhe të përfundonte negociatat për zgjidhje të përkohshme.[32] Megjithatë, siç u diskutua më herët, përdorimi shtrëngues i forcës është një instrument i graduar që duhet të mbështetet duke kërcënuar për përshkallëzimin e veprimit nëse kundërshtari nuk pranon kërkesat e agresorit. Gjithashtu, përdorimi i forcës duhet të kërcënojë diçka që kundërshtari vlerëson. Pa dyshim, NATO ishte një forcë e besueshme; Për fat të keq, Uashingtoni mendoi se Millosheviçi do të kthehej në negociata pas 3 ose 4 ditësh. Për rrjedhojë, nuk ishte planifikuar një strategji afatgjatë dhe e diplomuar.[33] Supozimi se disa ditë bombardime do të mjaftonin ishte i gabuar dhe diplomacia shtrënguese rrëshqiti drejt dështimit.[34]

Serbisë nuk iu komunikua pa mëdyshje vendosmëria për të pasur sukses. Së pari, Millosheviçi e dinte se disa vende, veçanërisht Rusia, ishin të pakënaqur me përdorimin e forcës. Së dyti, NATO kishte treguar se ishte e përgatitur vetëm të përdorte forcë të kufizuar, veçanërisht kur presidenti Clinton tha se nuk do të konsideronte angazhimin e trupave tokësore.[35] Së treti, ofensiva e bombardimeve ishte e kufizuar për shkak të përpjekjeve të NATO-s për të kufizuar dëmin kolateral dhe viktimat e veta. Kjo politikë u quajt nga Washington Post si strategjia e "shtrëngimit të papërlyer" të administratës së Klintonit.[36] Së katërti, bombardimet ishin relativisht joefektive kundër forcave të vogla ushtarake të shpërndara brenda Kosovës. Prandaj, Millosheviqi kishte një dritare mundësie për të arritur qëllimet e tij dhe për të ‘mposhtur’ UÇK-në dhe NATO-n. Nëse Serbia mund t'i rezistonte bombardimeve për një kohë të gjatë, vullneti politik brenda NATO-s mund të dobësohej, veçanërisht pasi veprimi nuk ishte autorizuar në mënyrë specifike nga Kombet e Bashkuara. Për më tepër, meqenëse trupat tokësore nuk do të përdoreshin, ai mund të ndjekë penalisht fushatën e tij në Kosovë. Në të vërtetë, spastrimi etnik u përshpejtua pas fillimit të fushatës së bombardimeve.[37] Është thënë se “paqja u imponon kufizime edhe sunduesve më të këqij; lufta i largon. Pasi të angazhoheni në një betejë për mbijetesë personale, nuk ka asnjë arsye për të mos shtuar në fletën e tarifimit”.[38] Ky sigurisht dukej se ishte rasti me Millosheviçin, veçanërisht pasi ai tashmë ishte paditur për krime lufte dhe forca përdoreshte.

Menaxhimi i krizave

NATO dhe komuniteti ndërkombëtar nuk e prisnin dhe ishin të papërgatitur për një ofensivë ushtarake në shkallë të gjerë. Përdorimi i tyre i sulmeve ajrore të kufizuara kishte përkeqësuar vetë problemin që ata kishin për qëllim të zgjidhnin; dhuna, spastrimi etnik dhe vuajtjet humanitare në Kosovë janë rritur.[39] Një krizë e madhe ishte zhvilluar dhe duhej menaxhuar. Në fakt, NATO po rrëshqiste pa dashje në luftë në shkallë të plotë. Nëse NATO do të shmangte humbjen e Serbisë, kërkohej një zgjidhje diplomatike. Për të pasur sukses, disa parime bazë duhej të rivendoseshin. Së pari, bashkësia ndërkombëtare duhet të jetë e bashkuar. Në veçanti, Rusia e cila ishte aleate e ngushtë e Serbisë, anëtare e Grupit të Kontaktit dhe e kishte kundërshtuar fushatën ajrore. Së dyti, përdorimi i forcës duhej të rifitonte besueshmërinë e tij. Millosheviqi duhej të ishte i bindur se veprimet ushtarake do të rriteshin nëse ai nuk do të negocionte. Njëkohësisht, kanalet diplomatike duhet të mbahen në mënyrë që NATO dhe Grupi i Kontaktit të mund të komunikojnë vendosmërinë e tyre të bashkuar dhe të shtuar dhe gjithashtu t'i lejojnë Millosheviqit një kanal përmes të cilit të përgjigjet.

Fushata ajrore vazhdoi dhe u rrit në shkallën e tyre. SHBA filloi përpjekje serioze për të paraqitur një front të bashkuar me Rusinë. Boris Jelcin dërgoi Viktor Chernomyrdin, ish-kryeministrin rus, në Uashington për të ndihmuar në ndërmjetësim. Siç shpjegoi Madeleine Albright: “Ne po ndjekim një strategji me magnet të dyfishtë...Ne po e tërheqim Moskën drejt pozicionit tonë se si duhet të zgjidhet Kosova dhe më pas i inkurajojmë që ta tërheqin Beogradin në atë drejtim”.[40] Shpresohej që nëse NATO dhe Rusia ishin të bashkuara, Moska mund të përdorte ndikimin e saj brenda Beogradit për të zgjidhur konfliktin. Në takimin e Petersburgut, më 1 qershor të vitit 1999, Chernomyrdin ra dakord që Rusia dhe NATO duhet të bien dakord për një skenar.[41] Formulimi i disa kërkesave të NATO-s u modifikua me kërkesë të rusëve. Ata gjithashtu insistuan se Serbia duhet të bindet se nëse do të pajtoheshin me këto kushte, fushata ajrore do të ndërpritet.[42] Në të njëjtën kohë, NATO filloi të sinjalizojë se po përgatitej për operacione tokësore, diçka që më parë ishte përjashtuar.[43] Skena u rivendos; fushata ajrore po përshkallëzohej, perspektiva e trupave tokësore ishte komunikuar, NATO dhe Rusia po flisnin me një zë. Linjat ushtarake dhe diplomatike të operacionit ishin të koordinuara dhe ishte koha për të parë nëse Millosheviqi ishte i përgatitur të detyrohej.

Përfundimi i konfliktit

Presidenti finlandez Marti Ahtisaari dhe Chernomyrdin ia paraqitën kushtet e tyre Millosheviqit. Ahtisaari kurrë nuk e ka menduar të negociojë me Millosheviçin, “roli i tij ishte t'u përgjigjej pyetjeve në lidhje me dokumentin ... Më duhej të thosha se ishte oferta më e mirë që bashkësia ndërkombëtare ishte në gjendje të bënte”.[44] Ashtu si në Rambuje, dokumenti(letra) kishte disa pika të panegociueshme si ndërprerja e veprimeve ushtarake kundër shqiptarëve kosovarë dhe fusha të tjera që do të zgjidheshin si statusi i ardhshëm i shqiptarëve në Kosovë. Në fakt, kjo ishte një marrëveshje e përkohshme për t'i dhënë fund armiqësive dhe për të këmbëngulur në negociata të mëtejshme konstruktive. Millosheviç pyeti nëse pjesë të dokumentit mund të ndryshoheshin, Ahtisaari tha se kjo nuk ishte e mundur ndërsa Chernomyrdin ishte ulur atje në heshtje.[45] Millosheviçi ra dakord me kushtet më 10 qershor të vitit 1999, fushata ajrore u pezullua dhe KS i OKB-së miratoi Rezolutën 1244. Kjo Rezolutë autorizoi dislokimin e forcave për të krijuar një prani sigurie duke përdorur "të gjitha mjetet e nevojshme" dhe përcaktoi detajet për negociatat e ardhshme.[46] Në fund të fundit, forca e kishte detyruar Millosheviçin të kthehej në tryezën e bisedimeve; megjithatë, përderisa Kosova ishte bërë një “protektorat” i OKB-së, zgjidhjet më afatgjata diplomatike duhej ende të adresoheshin. NATO kishte siguruar ndërprerjen e armiqësive ndërmjet Serbisë dhe kosovaro-shqiptarëve; megjithatë, kjo nuk ishte një marrëveshje paqësore.

Roli i forcës në diplomaci

Clausewitz tha se lufta është “thjesht vazhdimi i politikës me mjete të tjera”.[47] Megjithatë, politika strategjike duhet të marrë parasysh linjat diplomatike, ushtarake, ekonomike, mjedisore dhe kulturore kur përpiqet të zgjidhë konfliktet.[48] Është treguar se kërcënimi ose përdorimi i forcës është një element integral i diplomacisë. Ndërsa diplomacia është mënyra e vetme me të cilën mund të arrihen zgjidhje afatgjata të konflikteve, pak shtete do të braktisnin forcat e tyre të armatosura dhe do të mbështeteshin thjesht në diplomaci për sigurinë e tyre. Prandaj, konsensusi duket se është se forca do të jetë gjithmonë mjet i disponueshëm për diplomatët dhe qeveritë. Të gjitha mjetet kanë një funksion dhe përshtatshmëri për të kryer punë specifike. Prandaj, ku përshtatet roli i forcës?

Së pari, Kosova demonstron se kërcënimi për përdorimin e forcës duhet të nënshkruhet me një vullnet të fortë dhe të besueshëm për ta përdorur atë. Nëse kundërshtari ka ndonjë dyshim për këtë, atëherë ai ka të ngjarë të injorojë kërcënimin. Prandaj, nëse forca do të kërcënohet, shtetet duhet të konsiderojnë seriozisht nëse janë të përgatitur të angazhojnë forcat e tyre në luftë. Përderisa parandalimi dhe shtrëngimi kanë për qëllim shmangien e luftës, përvoja e Kosovës tregon se këto janë strategji me rrezik të lartë që vetëm mund të blejnë kohë dhe në fund të dështojnë. Kjo nuk e zhvlerëson përdorimin e strategjive të tilla; megjithatë, u vë përgjegjësi politikanëve që ta përdorin këtë kohë me mençuri. Koha është një pasuri e çmuar dhe nuk duhet të merret si e mirëqenë. Motivet, situata në terren, kundërshtari dhe opinioni publik ndryshojnë. Prandaj, diplomatët dhe udhëheqësit ushtarakë duhet të rishikojnë vazhdimisht situatën dhe të pyesin veten për qëllimin e tyre, nëse mund të arrihet, a janë marrë parasysh të gjithë faktorët, a ka ndryshuar diçka, a do të ndihmojë apo pengojë përdorimi i forcës dhe nëse përdoret forca çfarë do të pasojë?

Jo të gjitha konfliktet mund të zgjidhen, e lëre më me ndërhyrje të jashtme. Mosmarrëveshjet midis grupeve mund të zgjidhen vetëm nëse të gjitha palët janë të përgatitura për të negociuar një zgjidhje. Ka raste kur çështjet janë diametralisht të kundërta dhe një kompromis është i pamundur. Kosova e demonstron mirë këtë; Shqiptarët e Kosovës donin pavarësinë nga Serbia, Serbia donte të ruante integritetin e saj territorial dhe nuk ishte e përgatitur të lejonte shkëputjen e Krahinës me rëndësi kulturore. Bashkësia ndërkombëtare dëshironte të respektonte parimin e sovranitetit, por e kuptoi se kosovarët nuk do të mund të jetonin kurrë nën sundimin e drejtpërdrejtë serb. Përderisa ndërhyrja ushtarake ndaloi dhunën, OKB-ja tani është e përkushtuar për një prani afatgjatë në Kosovë për të siguruar paqen. Asnjë përparim në të ardhmen e Kosovës nuk duket i mundshëm në të ardhmen e parashikueshme. Kjo është arsyeja pse Rezoluta 1244 e OKB-së bëri thirrje për “lehtësimin e një procesi politik të krijuar për të përcaktuar statusin e ardhshëm të Kosovës”.[49] OKB-ja nuk mund t'i zgjidhte këto qëllime në dukje të papajtueshme aq afër një konflikti. Me kalimin e kohës të dyja palët mund të jenë në gjendje të bien dakord për një zgjidhje, por ndërkohë që konflikti është i freskët në mendjet e njerëzve, kjo e pengon një dialog të tillë. Kjo nënvizon një pikë të rëndësishme, përdorimi i forcës mund të vonojë ose të komplikojë gjetjen e një zgjidhjeje afatgjatë. Prandaj, kur shqyrtohet përdorimi i forcës, shtetet duhet të marrin parasysh pasojat dhe çfarë efekti mund të ketë ndërhyrja ushtarake në zgjidhjen afatgjatë.

Pasi të jetë marrë vendim për përdorimin e forcës, forca duhet të jetë e besueshme dhe e aftë për të arritur objektivin e saj. Ndonëse kjo mund të duket e qartë, kërkon angazhim të rëndësishëm politik nëse forcat duhet të përballen me një skenar të rastit më të keq. Prandaj, politikanët duhet të sigurojnë që të kenë mbështetje ndërkombëtare në rast se veprimet e tyre duhet të përshkallëzohen përmes parandalimit dhe detyrimit për luftë. Për më tepër, politikanët duhet të sigurojnë që ata të sigurojnë mbështetjen e tyre publike për veprim. Nëse mungon mbështetja ndërkombëtare dhe vendase, kundërshtari mund ta shfrytëzojë këtë dhe të kërcënojë vendosmërinë tuaj. Në praktikë kjo do të thotë se shumica e politikanëve do të konsiderojnë përdorimin e forcës vetëm nëse ka lidhje me interesat e tyre kombëtare. Kosova shihej si një kërcënim për kufijtë e Evropës; megjithatë, opinioni publik u fitua edhe nga kriza humanitare. Kjo u nxit pjesërisht nga imazhet mediatike dhe një thirrje për “diçka për të bërë”. Interesi kombëtar tani përfshin mbështetjen publike kombëtare për ndërhyrjen humanitare, veçanërisht kur një krizë humanitare merr mbulim grafik në media.

Kosova demonstron përdorimin e diplomacisë shtrënguese përmes kërcënimit dhe përfundimisht përdorimit të forcës. Ajo gjithashtu tregon kufizimet e kësaj strategjie dhe disa nga kurthet. Kurthi i parë ishte besueshmëria. NATO ishte padyshim një forcë e besueshme, por nuk mbështetej nga një vullnet politik i besueshëm. Të dyja janë të nevojshme. Në disa raste kërcënimi për përdorimin e forcës nuk u ndoq, gjë që minoi vlerën e tij si mjet diplomatik.[50] Kur forca u përdor përfundimisht, kishte kufizime për shkak të neverisë ndaj viktimave dhe një hezitimi për të përdorur trupat tokësore. Edhe nëse këto kufizime do të vazhdonin, Serbia nuk duhet të ishte informuar kurrë për këtë pasi sugjeronte mungesë angazhimi. Në fund të fundit, NATO tregoi se ishte e përgatitur të angazhonte trupa tokësore. Një çështje tjetër është se çfarë do të arrinte ushtria? Është argumentuar se sulmeve ajrore u mungonte besueshmëria sepse “Milosheviçit” as nuk u interesua shumë për shkatërrimin fizik apo vuajtjen njerëzore që forca mund t'i shkaktonte vendit të tij”.[51] Gjithashtu, sulmet ajrore nuk do të ndikonin ndjeshëm në situatën tokësore në Kosovë, ku forcat serbe u shpërndanë. Rëndësia e lidhjes së objektivave ushtarake me shtetin politik përfundimisht është e qartë.

Strategjitë e ardhshme diplomatike

Shumë mësime nga Kosova nuk janë të reja. Ato janë identifikuar më parë, por jo gjithmonë të mësuara. Kjo është e lehtë të thuhet pas një ngjarje, por politika është një botë plot pasiguri dhe kompromis. Ndërkohë që disa liderë mund të mendojnë se e kanë vlerësuar një situatë me qartësi dhe kanë prodhuar një zgjidhje të thellë, fqinjët dhe aleatët e tyre mund të kenë një këndvështrim tjetër dhe kundërshtari me siguri do të ketë një këndvështrim tjetër. Kur politikanët konsiderojnë përdorimin e forcës, ata duhet të kenë një kornizë për diskutimet e tyre. Një koncept u zhvillua pas Luftës së Vietnamit kur u prodhuan Kriteret Weinberger. Ata thanë se forcat ushtarake duhet të angazhohen vetëm kur interesat jetike janë në rrezik, numri i mjaftueshëm përdoret për të fituar, ka objektiva të përcaktuara qartë politike dhe ushtarake dhe ka mbështetjen e popullit amerikan dhe Kongresit.[52]

Më 3 maj të vitit 1994, KS i OKB-së lëshoi një deklaratë në lidhje me faktorët që duhen marrë parasysh për ruajtjen e paqes. Këto përfshinin ekzistencën e një kërcënimi për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare, disponueshmërinë e forcave, ekzistencën e një armëpushimi, një qëllim të qartë politik të pasqyruar në një mandat të saktë dhe garanci të arsyeshme për sigurinë e personelit të OKB-së.[53] Direktiva presidenciale e SHBA-së 25 mbi “operacionet multilaterale paqësore” u zbulua më 5 maj të vitit 1994. Ajo zhvilloi kriteret e KS të OKB-së dhe Weinberger, por gjithashtu theksoi se operacionet e OKB-së janë burim frikësues dhe për këtë arsye duhet të jenë selektive. Ai shtoi gjithashtu kërkesën për të marrë parasysh pasojat e mosveprimit dhe për të pasur kritere realiste për përfundimin e operacionit.[54] Kjo është jetike për operacione të tjera përveç luftës kur humbja totale e opozitës nuk është objektivi.

Veprimi dhe mosveprimi u konsideruan edhe nga kryeministri Tony Blair gjatë fushatës për Kosovën, më 22 prill të vitit 1999 ai tha se “problemi më urgjent i politikës së jashtme me të cilin përballemi është të identifikojmë rrethanat në të cilat duhet të përfshihemi në konfliktet e njerëzve të tjerë… parimi e mosndërhyrjes duhet të kualifikohet… Aktet e gjenocidit nuk mund të jenë kurrë një çështje thjesht e brendshme. Kur shtypja prodhon flukse masive refugjatësh, të cilat shqetësojnë vendet fqinje, ata mund të përshkruhen siç duhet si “kërcënime për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare”.[55] Ndërsa Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA kanë linja të përbashkëta mendimi, është interesante të shihet se qëndrimi i Mbretërisë së Bashkuar ishte më i orientuar drejt veprimit. Kjo bie ndesh me perceptimin e përgjithshëm se SHBA-të janë më ndërhyrëse.

Doktrina e mëpasshme e Blerit bëri pesë pyetje: A jemi të sigurt për kauzën tonë? A i kemi ezauruar të gjitha opsionet diplomatike? A ka opsione ushtarake që mund t'i ndërmarrim në mënyrë të arsyeshme dhe të matur? A jemi të përgatitur për një afat të gjatë? A kemi interesa kombëtare të përfshira?[56] Në vitin 2000, Sekretari i Jashtëm Robin Cook prezantoi kriteret e tij kur shqyrtonte ndërhyrjen humanitare. Ato përfshinin pranimin se përdorimi i forcës ishte një dështim i parandalimit dhe një mjet i fundit, shtetet duhet të ndalojnë dhunën në shtetin e tyre, bashkësia ndërkombëtare duhet të ndërhyjë në katastrofa humanitare nëse nuk ka alternativë përveç përdorimit të forcës për të shpëtuar jetë, përdorimi i forcës duhet të jetë proporcional, i ligjshëm dhe kolektiv.[57]

 

[1] Bildt (2000), p.142.

[2] ibid. p.141.

[3] Pearsall (2002), p.390.

[4] Sun Tzu (1993), p.106.

[5] Craig & George (1995), pp.180-195.

[6] Gow (1997), p.211.

[7] Gow (1997), p.244.

[8] Caplan (1998), p.745.

[9] Chipman (2002), p.38.

[10] Bertram (1995-96), p.78.

[11] Craig & George (1995), pp.196-213.

[12] Caplan (1998), p.745.

[13] Latawski & Smith (2003), p.13.

[14] Caplan (1998), p.745.

[15] Weller (1999), p.219.

[16] United Nations (1998), pp.1-2.

[17] Ibid.

[18] Weller (1999), p.219.

[19] Lane (2004), p.193.

[20] Chipman (2002), p.36.

[21] Carment & Harvey (2001), p.68.

[22] Chipman (2002), p.36.

[23] Carment & Harvey (2001), p.69.

[24] Charter of the United Nations (1945).

[25] Carment & Harvey (2001), p.66.

[26] Charter of the United Nations (1945).

[27] Latawski & Smith (2003), p.12.

[28] Weller (1999), p.221.

[29] Weller (1999), p.236.

[30] Id.

[31] Latawski & Smith (2003), p.14.

[32] ibid. p.15.

[33] Chipman (2002), p.32.

[34] Daadler (2000), p.184.

[35] Chipman (2002), p.29.

[36] ibid. p.33

[37] Bildt (2000), p.143.

[38] Anderson (1999), p.8.

[39] Roberts (1999), p.112.

[40] Isaacson (1999), p.31.

[41] Elliott (1999), p.27.

[42] ibid. p.28

[43] Roberts (1999), p.118.

[44] Drozdiak & Swardson (1999).

[45] Elliott (1999), p.28.

[46] United Nations (1999).

[47] Clausewitz (1976), p.87.

[48] Buzan (1991).

[49] United Nations (1999).

[50] Daalder (2000), p.186.

[51] id.

[52] Craig & George (1995), pp.266-267.

[53] Roberts (1994), p.108.

[54] ibid. p.109.

[55] Roberts (1994), p.119.

[56] id.

[57] Latawski & Smith (2003), p.26.

Të nderuar lexues të gazetës “Bota sot”, komentet që përmbajnë fyerje, ofendime dhe sharje nuk lejohen në portal. Andaj, komentet e juaja do të kalojnë në filtra për aprovim dhe të tillat që përmbajnë gjuhë që nuk përkon me rregullat, nuk do të aprovohen. Ju faleminderit.
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat