Në një darkë malësore në rrëzë të Bjeshkëve të Nemuna, i zoti i shtëpisë ngriti kundër dritës shpatullën e dashit. Udhëtarja angleze Edith Durham e dinte çfarë po ndodhte: malësorët po lexonin të ardhmen. Për breza me radhë, një kockë e hollë kafshe ishte “libri” ku shqiptarët e veriut kërkonin vdekje, luftëra e mot të keq. Por a parashikoi ajo kockë ndonjëherë diçka vërtet?
Kocka e ngritur kundër dritës
Edith Durham (1863–1944), shkrimtare dhe piktore angleze, të cilën shqiptarët e malësive e quajtën “Mbretëresha e Malësorëve”, e përshkroi skenën në librin “High Albania”, botuar në Londër më 1909. Në fshatin Vuthaj, nën Bjeshkët e Nemuna (sot në komunën e Gucisë, në Mal të Zi), gjatë darkës në shtëpinë e të zotit të shtëpisë, shpatulla e mishit u ngrit kundër dritës dhe, shënon ajo, dha shenjë të mbarë. E tregon me pak fjalë, si diçka krejt të zakonshme për vendin.
Më hollësisht ajo e përshkruan zakonin në kapitullin për Selcën, Vukëlin, Bogën dhe Reçin, ku kishte mbledhur rrëfimet e famullitarit të Reçit dhe të disa malësorëve. Sipas tyre, kocka duhej të ishte shpatulla e deles ose e dhisë, ose kocka e kraharorit të pulës. Kafsha duhej rritur nga vetë ai që lexonte: kocka e një kafshe të blerë “nuk fliste”. Pulës i duhej prerë koka, jo t’i përdridhej qafa, sepse përndryshe gjaku shkonte në vend të gabuar dhe prishte shenjat. Më e çmuara ishte kocka e një këndesi krejt të zi, pa asnjë pendë të bardhë.
Leximi kishte gramatikën e vet. Në kreshtën e kockës ngjitej një vijë palce që tregonte fatin e të zotit dhe të familjes. Një vrimë në të paralajmëronte vdekje, një këputje sëmundje ose fatkeqësi. Vendi i shenjës tregonte kur do të ndodhte e keqja, degëzimet anësore u përkisnin të afërmve, ndërsa pikat e kuqe nënkuptonin gjak. Në anët e kockës lexoheshin ngjarjet e mëdha: luftëra, kryengritje, ndërrime pushteti. Mënyra e interpretimit, shton Durham, ruhej me xhelozi.
Albanologu Robert Elsie, në fjalorin e tij për fenë, mitologjinë dhe kulturën popullore shqiptare, shkruan se shpatulla e kafshës, sidomos e dashit, u përdor nga fiset e veriut deri thellë në shekullin XX, për të parashikuar vdekje, luftëra dhe motin. Për kockën e pulës vlente një rregull i çuditshëm: parashikimi i takonte të zotit vetëm nëse e kishte mbajtur pulën të paktën dyzet ditë; përndryshe i takonte pronarit të mëparshëm.
Tri “profeci” nga Malësia
Durham regjistroi edhe rrëfime që malësorët i tregonin si prova. Një burrë nga Gjakova i tha se në një festë familjare djali i vetëm i një shtëpie ngriti kockën e pulës dhe thirri se i ati do ta varroste brenda tri ditësh. I ati pa të njëjtën shenjë dhe shtëpia u mbush me vaj. Djali u sëmur, nuk vuri më gjë në gojë dhe vdiq brenda tri ditëve. Sipas tregimtarit, ishte vetë kocka që e kishte bërë të ndodhte.
Rrëfimi i dytë kishte të bënte me pushtetin. Kur Shakir Pasha u emërua vali i Shkodrës, një malësor lexoi kockën dhe tha se ai nuk do të qëndronte më shumë se gjashtë muaj. Njerëzit e përqeshën, por valiu u transferua pas gjashtë muajsh. Në të tretin, në një dasmë, kocka “paralajmëroi” se dikush nga të pranishmit do të gjendej i vdekur pranë një shkëmbi. Rreth dy javë më vonë, dhëndri ra nga një shkrep dhe humbi jetën.
Më interesant është shënimi që Durham e shkroi vetë në Shkodër, në fund të nëntorit të vitit 1908. Revolucioni xhonturk i verës kishte trazuar Perandorinë Osmane, Austro-Hungaria sapo kishte aneksuar Bosnjën e Hercegovinën dhe në kufij flitej për luftë. Malësorët, shkruan ajo, “po shihnin gjak në të gjitha kockat”: telashe ndoshta para Krishtlindjeve, me siguri deri në Pashkë. Deri në Pashkët e 1909-s në Malësi nuk shpërtheu luftë. Por në vitet që pasuan erdhën kryengritjet shqiptare të 1910-s dhe 1911-s, luftërat ballkanike dhe rrethimi i Shkodrës. Kush kërkon një profeci të realizuar, do ta gjejë. Kush shikon datat, sheh një parashikim që nuk u plotësua në afatin e vet.
Nga oborri i Kinës te çadra e Khanit mongol
Leximi i shpatullës, që studiuesit e quajnë skapulimanci, nuk është shpikje shqiptare. Format më të njohura vijnë nga Kina e lashtë: në periudhën e vonë të dinastisë Shang, rreth viteve 1250–1050 para erës sonë, shortarët e oborrit gdhendnin pyetje mbi shpatulla kau dhe mbi guaska breshke, i nxehnin derisa të çaheshin dhe lexonin plasaritjet. Këto “kocka orakulli”, të gjetura kryesisht pranë qytetit të sotëm Anyang, u njohën si shkrim i lashtë vetëm më 1899 nga studiuesi Wang Yirong; më parë ishin bluar e shitur si ilaç. Sot ato konsiderohen korpusi më i hershëm i rëndësishëm i shkrimit kinez.
Në mesin e shekullit XIII, murgu françeskan Guillaume de Rubruck, që vizitoi oborrin e Khanit të madh Möngke në vitet 1253–1254, përshkroi se si sundimtari mongol nuk merrte asnjë vendim pa djegur më parë shpatulla dashi. Khani, shkruan ai, “nuk bën asgjë në botë” pa i pyetur këto kocka. Nëse kocka e nxirë plasaritej drejt për së gjati, rruga ishte e hapur; nëse çahej tërthor, duhej pritur.
Edhe Evropa e njihte. Mjeku bavarez Johannes Hartlieb, në “Librin e të gjitha arteve të ndaluara” (1456), e rendiste ndër praktikat magjike që duheshin shmangur. Gjurmë të saj janë dokumentuar edhe në Skoci dhe te fqinjët ballkanikë. Varianti shqiptar kishte një veçori: kocka nuk digjej, por lexohej e paprekur, kundër dritës.
Çfarë thotë shkenca
Asnjë studim nuk ka treguar se shenjat në kockat e kafshëve kanë ndonjë lidhje me të ardhmen. Vijat, njollat dhe tejdukshmëria e një shpatulle varen nga mosha e kafshës, ushqimi, shëndeti, mënyra e therjes, sasia e gjakut që mbetet në kockë dhe, sigurisht, nga drita ku ngrihet. Paradoksalisht, këtë e pranonin pa e kuptuar edhe vetë falltarët: rregulli që pula të pritej e jo të përdridhej tregon se shenjat i krijonte trupi i kafshës, jo fati i njeriut.
Psikologët shpjegojnë pse besimi mbijetoi për shekuj. Shenjat janë të paqarta dhe mund të lexohen në shumë mënyra. Rastet kur “kocka doli e vërtetë” mbahen mend e tregohen brez pas brezi, ndërsa gabimet harrohen. Një parashikim si “dikush do të gjendet i vdekur pranë një shkëmbi” në malësitë e thikta të veriut kishte, për fat të keq, shanse të mira të realizohej herët a vonë.
Pastaj është fuqia e vetë besimit. Rasti i djalit në rrëfimin e burrit nga Gjakova, që pushoi së ngrëni pasi “lexoi” vdekjen e vet, i ngjan asaj që mjekësia sot e quan efekt nocebo: pritja e së keqes mund ta rëndojë realisht gjendjen e njeriut. Këtë e kishte kuptuar edhe Durham, kur vërente se një bindje kaq e fortë mund ta vriste një njeri me zemër të dobët dhe se parashikime të tilla realizohen, sepse njerëzit u besojnë.
Kocka nuk e dinte të ardhmen
Sot shpatulla e dashit rrallë ngrihet më kundër dritës në darkat e Malësisë. Zakoni ka mbetur në librat e etnografëve, në kujtesën e pleqve dhe në pak fjalë të një udhëtareje angleze që u ul në sofrat e malësorëve. Si çdo profeci, edhe ajo e kockës tregon më shumë për kohën kur u tha sesa për kohën që do të vinte: për një botë ku vdekja, gjakmarrja dhe lufta ishin aq të afërta, sa njerëzit i kërkonin edhe në palcën e një kafshe. Kocka nuk e dinte të ardhmen. E dinin njerëzit frikën e tyre.