A do ta zëvendësojë inteligjenca artificiale predikuesin e fesë?

Religjion

A do ta zëvendësojë inteligjenca artificiale predikuesin e fesë?

Nga: Agim Vuniqi Më: 21 nëntor 2026 Në ora: 14:55
Agim Vuniqi

Për mijëra vjet, njeriu ka kërkuar përgjigje për misteret e ekzistencës te hyjnitë, profetët dhe librat e shenjtë. Sot, për herë të parë në histori, ai mund t’ia drejtojë të njëjtat pyetje një makine që nuk beson, nuk lutet, nuk ka shpirt në kuptimin teologjik, por mund të flasë për Zotin në qindra gjuhë dhe të analizojë tekstet fetare me një shpejtësi që asnjë predikues njerëzor nuk mund ta arrijë. A po hyjmë në epokën kur autoriteti fetar do të sfidohet jo nga një profet i ri, por nga një algoritëm?

Nga frika e natyrës te autoriteti i altarit

Në historinë e njerëzimit, feja ka qenë një nga përpjekjet më të hershme për t’i dhënë kuptim botës, jetës dhe vdekjes. Përpara zhvillimit të shkencave moderne, vetëtima, tërmeti, thatësira, epidemia dhe vdekja shpesh interpretoheshin përmes fuqive mbinatyrore.

Megjithatë, do të ishte historikisht e pasaktë që feja të reduktohej vetëm në produkt të frikës. Ajo ka qenë njëkohësisht burim i solidaritetit, organizimit shoqëror, krijimit të institucioneve, ruajtjes së dorëshkrimeve dhe zhvillimit të mendimit filozofik.

Por feja ka pasur edhe një dimension tjetër: kontrollin mbi interpretimin e së vërtetës.

Në shoqëritë ku shumica e popullsisë nuk dinte shkrim e lexim, njohja e gjuhëve të teksteve të shenjta u jepte autoritet të veçantë atyre që mund t’i lexonin dhe interpretonin.

Arabishtja klasike në traditën islame, latinishtja në Kishën Katolike të Perëndimit, greqishtja në traditën bizantine dhe sllavishtja kishtare në një pjesë të ortodoksisë u bënë jo vetëm mjete liturgjike, por edhe bartëse të autoritetit kulturor e institucional.

Nuk do të thotë se çdo imam, prift, pop apo rabin duhej t’i zotëronte të gjitha këto gjuhë. Por dallimi ndërmjet gjuhës së tekstit të shenjtë dhe gjuhës së besimtarit krijonte shpesh varësi nga interpretuesi.

Sot kjo varësi po sfidohet.

Një besimtar shqiptar mund t’i kërkojë inteligjencës artificiale të krahasojë një varg kuranor, një fragment biblik, një koment talmudik dhe një argument filozofik të Spinozës, duke marrë një shpjegim në gjuhën e vet.

Makina nuk e fiton automatikisht të drejtën e interpretimit teologjik, por e zvogëlon monopolin praktik mbi qasjen në informacion.

Ky është një ndryshim historik.

Predikuesi përballë një konkurrenti që nuk fle

Përfytyroni një xhami, kishë apo sinagogë të së ardhmes.

Në vend të një predikuesi që lexon një ligjëratë të përgatitur, para besimtarëve shfaqet një robot humanoid. Në një institucion mban kapelën karakteristike të klerikut katolik, në një tjetër veshjen e një imami, në të tretin simbolikën e një rabini dhe në të katërtin veshjen e një prifti ortodoks.

Ai flet shqip, arabisht, anglisht, hebraisht, greqisht dhe gjuhë të tjera. Mund të shpjegojë historinë e një doktrine, të krahasojë përkthimet dhe t’u përgjigjet pyetjeve të besimtarëve.

Nuk kërkon rrogë për veten, nuk lodhet dhe nuk ka nevojë për privilegje materiale. Megjithatë, sistemi që e mirëmban kushton, kontrollohet nga njerëzit dhe mund të bartë gabime e paragjykime.

Pyetja nuk është nëse roboti mund ta veshë petkun e predikuesit. Pyetja është nëse petku, zëri dhe njohuritë mjaftojnë për të krijuar autoritet moral.

Përgjigjja nuk është aq e thjeshtë.

Një sistem i inteligjencës artificiale mund të prodhojë një predikim bindës, por nuk ka përvojë të jetuar të vuajtjes, përgjegjësi morale njerëzore apo autoritet sakramental të njohur nga bashkësitë fetare.

Ai mund të flasë për mëshirën pa e përjetuar atë si njeriu. Mund të analizojë pendimin pa qenë vetë subjekt i përgjegjësisë fetare.

Megjithatë, pikërisht këtu lind sfida për institucionet fetare: nëse predikimi kufizohet në përsëritjen e teksteve të trashëguara, çfarë e dallon predikuesin nga një makinë që i riprodhon dhe i shpjegon ato? 

Nga Gutenberg  te ChatGPT: Demokratizimi i dijes

Historia ka njohur edhe më parë revolucione që kanë tronditur autoritetin e institucioneve fetare.

Shtypshkronja e Johannes Gutenbergut, në mesin e shekullit XV, krijoi mundësi të reja për përhapjen e teksteve. Reformacioni protestant i shekullit XVI, i lidhur veçanërisht me Martin Lutherin, e vendosi leximin e Shkrimit të Shenjtë në gjuhët popullore në qendër të debatit fetar.

Megjithatë, shtypi nuk e zhduku fenë. Ai ndryshoi mënyrën e qasjes në të.

Në shekullin XXI, inteligjenca artificiale mund të luajë një rol të ngjashëm, por shumë më ndërveprues.

Gutenbergu e bëri librin më të qasshëm. Inteligjenca artificiale mund ta bëjë tekstin të diskutueshëm, të përkthyeshëm dhe të krahasueshëm në kohë reale.

Dallimi është thelbësor: lexuesi nuk është më vetëm pranues i një interpretimi. Ai mund të bëhet pjesëmarrës aktiv në shqyrtimin e tij.

Megjithatë, demokratizimi i informacionit nuk garanton vërtetësinë e tij. AI mund të shpikë citime, të keqinterpretojë kontekstin historik ose të paraqesë me siguri pohime të pasakta.

Prandaj, çlirimi nga varësia ndaj një autoriteti nuk duhet të përfundojë në nënshtrim ndaj një autoriteti tjetër, kësaj radhe algoritmik.

Paradoksi i predikuesit modern: Teknologjia për vete, durimi për të varfrin

Këtu qëndron dimensioni më i mprehtë moral i debatit.

Nëse një predikues përdor telefonin inteligjent, automjetin modern, mjekësinë bashkëkohore, internetin dhe inteligjencën artificiale për ta lehtësuar jetën e vet, përse ligjërata e tij nuk duhet të merret po aq seriozisht me përmirësimin e jetës materiale të besimtarëve?

Përse varfëria duhet të trajtohet vetëm si sprovë shpirtërore dhe jo edhe si problem ekonomik, arsimor e institucional që kërkon zgjidhje?

Përse një njeri që nuk ka para për barna duhet të dëgjojë vazhdimisht për shpërblimin pas vdekjes, pa dëgjuar po aq për të drejtën e tij për kujdes shëndetësor, punë dhe dinjitet sot?

Kjo kritikë nuk vlen për çdo institucion fetar. Traditat islame të zekatit, praktikat e bamirësisë së krishterë dhe parimet hebraike të tzedakah dëshmojnë se ndihma ndaj nevojtarëve është pjesë e rëndësishme e këtyre besimeve.

Problemi lind kur solidariteti shndërrohet në retorikë, ndërsa autoriteti fetar në privilegj të pakontrolluar.

Filozofi Karl Marx, në veprën Kontribut në kritikën e filozofisë së të drejtës së Hegelit (1844), e analizonte fenë në marrëdhënie me vuajtjen dhe kushtet shoqërore. Mendimi i tij nuk mund të reduktohet vetëm në formulën e njohur për opiumin e popullit; ai e shihte fenë njëkohësisht si shprehje të vuajtjes reale dhe si reagim ndaj saj.

Kjo dilemë mbetet aktuale: a shërben predikimi për të nxitur ndryshimin e kushteve që prodhojnë vuajtje, apo për t’i bërë njerëzit t’i pranojnë ato si fat të paracaktuar?

Asnjë premtim për lumturinë pas vdekjes nuk duhet të përdoret si justifikim për t’ia mohuar njeriut dinjitetin gjatë jetës. 

A po e sfidon shkenca vetë idenë e Zotit?

Përgjigjja kërkon dallimin ndërmjet tri fushave: shkencës, filozofisë dhe teologjisë.

Shkenca ndërton shpjegime të testueshme për dukuritë natyrore. Teologjia shqyrton doktrinat dhe kuptimin e besimit. Filozofia analizon argumentet, njohjen, moralin dhe vetë natyrën e ekzistencës.

Charles Darwin, me On the Origin of Species (1859), paraqiti një shpjegim shkencor të evolucionit të organizmave përmes përzgjedhjes natyrore. Ai ndryshoi rrënjësisht biologjinë, por teoria e evolucionit nuk përbën, në vetvete, një provë filozofike për ekzistencën apo mosekzistencën e Zotit.

Baruch Spinoza, shumë më herët, kishte zhvilluar një koncept filozofik ku Zoti dhe Natyra trajtoheshin në një marrëdhënie thelbësore, larg përfytyrimit të një hyjnie që ndërhyn vazhdimisht në ngjarjet njerëzore.

Sot inteligjenca artificiale e shton një pyetje tjetër: nëse njeriu mund të ndërtojë sisteme që prodhojnë gjuhë, argumente dhe zgjidhje komplekse, a duhet ta rishqyrtojmë kuptimin e inteligjencës dhe të krijimtarisë?

Por aftësia e makinës për të imituar disa funksione intelektuale nuk dëshmon se ajo ka vetëdije, përvojë subjektive apo shpirt.

Edhe për vetëdijen artificiale vazhdon debati shkencor dhe filozofik.

Kështu, AI nuk e ka zgjidhur çështjen e Zotit. Ajo ka zgjeruar hapësirën ku njerëzit mund ta diskutojnë këtë çështje. 

Edhe Vatikani e ka njohur sfidën

Më 28 janar 2025, Dikasteri për Doktrinën e Fesë dhe Dikasteri për Kulturën dhe Edukimin i Vatikanit publikuan dokumentin Antiqua et Nova, mbi marrëdhënien ndërmjet inteligjencës artificiale dhe inteligjencës njerëzore.

Dokumenti pranon rëndësinë historike të AI, por thekson dallimin ndërmjet përpunimit kompjuterik të informacionit dhe inteligjencës njerëzore, e cila përfshin përvojën e jetuar, marrëdhëniet dhe përgjegjësinë morale.

Ai paralajmëron gjithashtu për manipulimin, dezinformimin, cenimin e privatësisë dhe rrezikun e trajtimit të teknologjisë si autoritet absolut. Vatican +1

Kjo është domethënëse: të paktën një institucion i madh fetar nuk po e injoron inteligjencën artificiale, por po përpiqet ta vendosë brenda kornizës së vet etike.

Sfida për të gjitha bashkësitë fetare është nëse këto diskutime do të mbeten në dokumente institucionale apo do të arrijnë te besimtari i zakonshëm.

A do t’i shpjegojë imami besimtarit çfarë është një algoritëm? A do ta diskutojë prifti ndikimin e automatizimit mbi punën? A do të flasë rabini për etikën e sistemeve që marrin vendime? A do të shqyrtojë kleriku ortodoks marrëdhënien ndërmjet teknologjisë dhe dinjitetit njerëzor?

Këto nuk janë pyetje kundër fesë. Janë pyetje për përgjegjësinë e institucioneve fetare në botën moderne.

Nga besimtari i bindur te qytetari që pyet

Një shoqëri demokratike nuk duhet t’i kërkojë njeriut të heqë dorë nga besimi. Por ajo duhet t’i garantojë mundësinë që të besojë, të mos besojë, të dyshojë dhe të kërkojë argumente pa frikë.

Besimi është çështje e ndërgjegjes. Dija kërkon shqyrtim kritik. Asnjëra nuk duhet të imponohet përmes frikës apo varësisë.

Në këtë kuptim, inteligjenca artificiale mund të bëhet instrument emancipues, nëse përdoret për edukim, përkthim, kërkim shkencor dhe zgjerim të mundësive të qytetarëve.

Por ajo mund të shndërrohet edhe në instrument të ri manipulimi. Një predikues i automatizuar mund të jetë po aq dogmatik sa një predikues njerëzor, nëse kontrollohet nga një institucion që nuk lejon pyetje apo interpretime alternative.

Prandaj, zgjidhja nuk është thjesht zëvendësimi i imamit, priftit, popit apo rabinit me një robot.

Zgjidhja është zëvendësimi i bindjes së verbër me kulturën e pyetjes, të argumentit dhe të përgjegjësisë.

Parajse nuk duhet të jetë arsyetim për varfërinë në Tokë

Njerëzimi ka kaluar nga shpjegimet mitologjike të shumë dukurive natyrore te astronomia, biologjia molekulare, mjekësia moderne dhe inteligjenca artificiale.

Megjithatë, përparimi teknik nuk e ka zhdukur varfërinë, luftën, pabarazinë dhe shfrytëzimin.

Madje, ekziston rreziku që pushteti i dikurshëm mbi interpretimin fetar të zëvendësohet nga pushteti i korporatave mbi informacionin dhe algoritmet.

Prandaj, sfida nuk është vetëm që besimtari të çlirohet nga errësira e padijes fetare, por edhe që qytetari të mos bjerë në errësirën e re të varësisë teknologjike.

Institucionet fetare mund të vazhdojnë të ofrojnë kuptim shpirtëror, bashkësi dhe ngushëllim. Por ato duhet të jenë të hapura ndaj shkencës, pyetjeve kritike dhe llogaridhënies. Predikuesit që flasin për jetën e përtejme nuk duhet të heshtin për padrejtësitë e kësaj jete.

Në fund, pyetja që inteligjenca artificiale ua shtron të gjitha institucioneve të autoritetit është shumë më e thellë se ajo nëse një robot mund të mbajë një predikim.

Nëse teknologjia na jep mundësi të kuptojmë më shumë, të shërojmë më shumë dhe të prodhojmë më shumë, përse ka ende njerëz që duhet ta kalojnë jetën në varfëri, duke pritur drejtësinë vetëm pas vdekjes?

Njeriu ka të drejtë të shpresojë për parajsën.

Por askush nuk duhet t’ia kërkojë të heqë dorë nga e drejta për një jetë dinjitoze në Tokë.

Dhe ndoshta revolucioni më i madh i inteligjencës artificiale nuk do të jetë dita kur një robot të predikojë për Zotin, por dita kur njeriu të mos ketë më frikë t’i kërkojë llogari atij që predikon në emër të Tij.

Më të lexuarat
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat