Nëse keni punuar ndonjëherë në kuzhinën e një restoranti në Zvicër apo në Gjermani, e dini sa herët nis dita, kur ende s’ka ardhur askush. Pikërisht kështu e nisi karrierën edhe një djalë nga Korça në Amerikën e viteve ’20: detyra e tij ishte të ndizte në mëngjes zjarret e stufave për kuzhinierët. Disa dekada më vonë, në restorantet e tij hanin presidentë amerikanë dhe yje të Hollivudit.
Ai quhej Anthony Athanas. Historia e tij është nga ato që diaspora shqiptare i kupton më mirë se kushdo: një familje që ikën nga varfëria, një fëmijë që punon para se të mbarojë shkollën dhe një emigrant që, pa asnjë diplomë, ngjitet deri në majë të profesionit.
Maja e kosit në anije
Athanas lindi më 28 korrik 1911 në zonën e Korçës, kur ajo ishte ende nën Perandorinë Osmane. Në një intervistë të vitit 1994 për Shërbimin e Parqeve Kombëtare të SHBA-së, ai tregonte se kishte lindur në Korçë dhe se nëna e tij ishte nga fshati Trebickë, ndërsa agjencia amerikane AP, në lajmin për vdekjen e tij, e shënon Trebickën si vendlindje. Babai ishte murator dhe familja jetonte në skamje.
Më 1915, kur ishte rreth katër vjeç, ai u nis për në Amerikë bashkë me gjyshen dhe me rreth 30 të afërm, me një anije që doli nga porti grek i Pireut. Babai kishte shkuar më herët. Udhëtimi zgjati rreth tri javë. Në po atë intervistë, Athanas kujtonte një detaj që çdo shqiptar e njeh menjëherë: çdo familje kishte marrë me vete majanë e kosit. Kur gjetën pak qumësht në anije, zunë kos. Pjesa tjetër e ushqimit ishte bukë, qepë dhe pak gjëra të tjera.
Familja u vendos në New Bedford të Massachusettsit, qytet me fabrika pambuku. Babai shiste fruta e perime fillimisht me karrocë dore, më pas me kalë dhe më vonë me kamion. I vogli Anthony e ndihmonte, shiste gazeta, lustronte këpucë dhe u çonte drekën të afërmve që punonin në fabrika. Në dimër mblidhte mbetjet e qymyrit që hidhnin fabrikat, që të ngrohej shtëpia.
Një episod nga fëmijëria, rreth moshës tetëvjeçare, ai e tregonte si fillimin e filozofisë së tij të punës. Kishte për të shitur një ngarkesë luleshtrydhesh që kishin nisur të prisheshin dhe ua shiti duke i lënë klientët t’i kontrollonin vetë para se t’i blinin. Që nga ajo ditë, thoshte ai, kujdesej që gjithçka që shkonte në pjatë të ishte e shëndoshë.
Djali që ndizte zjarret e kuzhinierëve
Rreth moshës 14-vjeçare, Athanas la shkollën dhe nisi punë në një restorant. Puna e parë ishte të ndizte në mëngjes zjarret me dru e qymyr për kuzhinierët. Kur e pyetën pse zgjodhi pikërisht restorantet, përgjigjja e tij ishte e thjeshtë: ishte i uritur dhe duhej të punonte çfarëdo. Ndërkohë shikonte kuzhinierët, shkruante recetat e tyre dhe mësoi vetë të gatuante. Sipas Shoqatës amerikane Horatio Alger, edhe gjatë Depresionit të Madh ai nuk mbeti asnjëherë pa punë, duke punuar në hotele e restorante në New York dhe në New England.
Në moshën 20-vjeçare, ndërsa punonte në New York, mori lajmin se i kishte vdekur babai. U kthye në Massachusetts për të mbajtur nënën dhe vëllezërit më të vegjël, shleu borxhet e babait dhe nisi të kursente. Më 1938, sipas po asaj shoqate, me 1.800 dollarë bleu në ankand një restorant të vogël me rreth 50 vende në qytetin Lynn (AP e jep vitin e hapjes 1937). Atje bënte pothuajse çdo punë vetë. “Bëja sikur kishte kuzhinier, por isha vetëm unë”, kujtonte më vonë.
Restoranti, Anthony’s Hawthorne, u bë një nga lokalet më të njohura të bregut verior të Bostonit, i famshëm për specialitetin e tij me karavidhe deti. Më 1946 ai hapi Hawthorne by the Sea në Swampscott dhe më 1957 mori edhe General Glover House në po atë qytet.
Rreziku në skelën e braktisur
Kthesa e madhe erdhi më 1963. Athanas hapi Anthony’s Pier 4 në një skelë të braktisur, në një pjesë të lënë pas dore të bregdetit të Bostonit, ku atëherë kishte shumë pak ndërtesa. Për shumëkënd ishte një rrezik i panevojshëm. Ai bëri diçka të thjeshtë, por të zgjuar: shtroi një festë për taksistët e qytetit. Për vite me radhë, sipas Shoqatës Horatio Alger, ishin pikërisht taksistët ata që ua rekomandonin restorantin vizitorëve që hipnin në makinat e tyre.
Salla kryesore kishte 500 vende dhe shihte portin e Bostonit nga tri anë. Më 1964 aty darkuan Elizabeth Taylor dhe Richard Burton, ndërsa më 1968 aty u xhirua një skenë darke e filmit “The Thomas Crown Affair” me Steve McQueen dhe Faye Dunaway. Sipas radios bostoniane WBUR, ndër mysafirët e Pier 4 ishin edhe presidentët John F. Kennedy dhe Richard Nixon. Në muret e restorantit vareshin fotografitë e Athanasit me Judy Garland, Joe DiMaggio dhe Johnny Carson. Senatori Edward Kennedy kujtonte, sipas AP-së, se Athanas i priste vetë mysafirët te dera. Ish-kryetari i bashkisë së Bostonit, Kevin White, thoshte se Pier 4 ishte po aq simbol i qytetit sa edhe Freedom Trail, rruga historike e Bostonit.
Në fillim të viteve ’80, sipas shtypit amerikan, Pier 4 kishte një xhiro prej rreth 12 milionë dollarësh në vit dhe renditej ndër pesë restorantet me xhiron më të lartë në Shtetet e Bashkuara. Më 1975 Athanas hapi edhe Anthony’s Cummaquid Inn në Cape Cod.
Nga kuzhina te katedra e Harvardit
Më 1976, Shoqata Kombëtare e Restoranteve të SHBA-së e shpalli “Restorantier i Vitit”, ndërsa më 1978 mori Çmimin Horatio Alger, që u jepet amerikanëve që kanë arritur sukses duke nisur nga kushte të vështira. Ai drejtoi edhe Shoqatën e Restoranteve të Massachusettsit. Edhe pse e kishte lënë shkollën 14 vjeç, mbante leksione në Harvard Business School, në Universitetin Cornell dhe në Universitetin e New Hampshire-it.
Lidhjen me shqiptarët nuk e këputi. Në intervistën e vitit 1994 ai tregonte se ishte angazhuar në drejtimin e një gazete në gjuhën shqipe dhe të Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë. E vizitoi Shqipërinë tri herë, herën e fundit më 1989.
Çfarë ka mbetur sot
Anthony Athanas vdiq më 20 maj 2005, në moshën 93-vjeçare, në shtëpinë e tij në Swampscott, pas disa vitesh sëmundjeje. Shërbesa mortore u mbajt në Katedralen Ortodokse Shqiptare “Shën Gjergji” në Boston të Jugut. Restorantet i trashëguan dhe i drejtuan katër djemtë e tij.
Pier 4 u mbyll më 31 korrik 2013. Ndërtesa u shemb në vitet 2016–2017 dhe në vend të saj u ngrit një kompleks me zyra e banesa. Më 15 nëntor 2025 mbylli dyert edhe Hawthorne by the Sea, i fundit nga restorantet e tij që ishte ende i hapur, pasi prona i ishte shitur tri vjet më parë komunës së Swampscottit.
Historia e djalit nga Korça tregon se në gastronomi, ku shumë emigrantë shqiptarë nisin nga posti më i ulët, sytë e hapur në kuzhinë dhe besimi i klientit mund të vlejnë sa një diplomë. Ndonjëherë, edhe një festë për taksistët vlen më shumë se një fushatë e tërë reklamash.