Në Beograd ndodhen arkiva që mbajnë dy përgjigje të rëndësishme për Kosovën. E para është se ku janë varrosur njerëzit që u zhdukën gjatë luftës. E dyta është nëse komisionerja evropiane që sot gjykon rrugën e Serbisë drejt BE-së ka në të kaluarën e saj diçka që Beogradi e di, ndërsa Evropa jo. Të dyja këto arkiva janë të mbyllura. Javën e kaluar, në Bruksel, edhe dera e Forumit të Zgjerimit mbeti e mbyllur për Kosovën.
Arkivat e të zhdukurve
Sipas Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës, 1.578 persona nga lufta e viteve 1998–99 janë ende të pagjetur. Për familjet e tyre kërkesa është vetëm një: të dinë ku janë të dashurit e tyre. Përgjigjet ndodhen në arkivat ushtarake, policore dhe shtetërore të Serbisë, të cilat Beogradi vazhdon t'i mbajë të mbyllura. Kjo ndodh edhe pse në maj të vitit 2023, me ndërmjetësimin e BE-së, Serbia e miratoi Deklaratën për Personat e Zhdukur. Komisioni i përbashkët që u formua në janar të këtij viti ende nuk ka sjellë punë të përbashkët në terren.
Varrezat masive të zbuluara në Serbi kanë treguar se fshehja e trupave ishte e qëllimshme. Për këto familje, lufta nuk ka mbaruar. Ajo vazhdon çdo ditë që arkivat mbeten të mbyllura.
Arkivat e komisioneres
Në të njëjtin qytet ndodhet edhe një arkiv tjetër. Historiani slloven Igor Omerza, në librin "Komisarka", ka publikuar dokumente që, sipas tij, tregojnë se komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, ka bashkëpunuar me shërbimin sekret jugosllav në Slloveni në fund të viteve '80, nën pseudonimet "Tara" dhe "Blanka". Kos i mohon kategorikisht këto pretendime, ndërsa presidentja e Komisionit, Ursula von der Leyen, ka refuzuar t'i rishqyrtojë.
Eurodeputetja sllovene Romana Tomc ka theksuar se pjesa më e madhe e arkivave të shërbimeve sekrete jugosllave ndodhet në Serbi, pikërisht në vendin kandidat për të cilin Kos është përgjegjëse. Eurodeputetja kroate Zeljana Zovko kërkoi që hapja e arkivave të UDB-së të bëhet kusht për Serbinë. Pra, dokumentet që mund ta vërtetojnë ose ta rrëzojnë përfundimisht të kaluarën e komisioneres janë në duart e shtetit që ajo gjykon. Për shqiptarët, UDB-ja mbetet emri i ndjekjeve dhe i burgjeve të epokës së Rankoviqit, ndaj kjo pikëpyetje nuk është detaj biografik.
Kos ka në dorë mjetin për t'i zgjidhur të dyja këto çështje. Si komisionere për Zgjerim, ajo mund ta bëjë hapjen e arkivave kusht të qartë për rrugën evropiane të Serbisë: arkivat e luftës për hir të familjeve të të zhdukurve dhe arkivat e UDB-së për hir të besueshmërisë së saj. Nëse nuk ka asgjë për të fshehur, ajo duhet të jetë e para që e kërkon këtë.
Kosova jashtë derës
Në vend të kësaj, më 15 nëntor, në mbrëmjen hapëse të Forumit të Zgjerimit që e drejton vetë Kos, Komisioni i dha skenë këngës "Oj Kosovo, Kosovo". Kënga u shkrua më 1989, në vitin kur Serbia ia rrëzoi Kosovës autonominë, dhe teksti i saj thotë se serbët nuk do ta japin Kosovën. Titulli i saj u shfaq në ekranin e madh. Në sallë nuk kishte asnjë përfaqësues të institucioneve të Kosovës, sepse Brukseli, për të dytin vit radhazi, nuk i ftoi.
Kos ua la fajin muzikantëve. Ajo shprehu keqardhje "për përzgjedhjen e këngës nga ana e muzikantëve", ndërsa Komisioni i tha "Botës sot" se kënga nuk ishte dakorduar me institucionin. Por programi i një koncerti zyrtar nuk del në skenë pa e parë dhe pa e miratuar dikush. Nëse askush nuk e pa, Kos drejton një portofol ku askush nuk kontrollon asgjë. Nëse dikush e pa dhe e lejoi, problemi është edhe më i rëndë.
Kos tha edhe se Komisioni është i vetëdijshëm për viktimat dhe vuajtjet e njerëzve në ish-Jugosllavi. Familjet e 1.578 të pagjeturve kanë të drejtë ta pyesin: ku ishte kjo vetëdije kur u miratua programi?
Pastaj erdhi mohimi. Kos tha se "nuk është e saktë" që Kosova nuk u ftua dhe përmendi Donika Eminin, eksperte e shoqërisë civile, e ftuar, sipas saj, në minutën e fundit. Pesë vende kandidate kishin dërguar përfaqësues qeveritarë. Emini nuk pranoi të përdorej si alibi: "Jam krenare që jam nga Kosova, por nuk dua të përdorem si vegël. Nuk e përfaqësoj Kosovën." Të nesërmen, në një panel, ajo lexoi strofën ku thuhet se Kosova është serbe dhe tha se këtë këngë do ta priste në Gazimestan ose në ndonjë tubim të Millosheviqit. Fjalët e saj peshojnë dyfish, sepse deri dje ajo e shihte Kos-in si mundësi për Kosovën.
Çfarë duhet të ndodhë
Kosova mbetet i vetmi vend i Ballkanit Perëndimor pa statusin e vendit kandidat, edhe pse masat ndëshkuese të BE-së u hoqën këtë vit. Ndërkohë, në Serbi, studentët e lëvizjes që fitoi zgjedhjet e 25 tetorit e mbrojtën hapur këngën.
Kos i ka borxh Kosovës, dhe para së gjithash familjeve të të zhdukurve, përgjigje, jo keqardhje. Kush e miratoi programin? Pse u ftuan qeveritë e të tjerëve dhe jo ajo e Kosovës? A do ta bëjë hapjen e arkivave kusht për Serbinë? Por as Prishtina nuk mund të mjaftohet me reagime në rrjete sociale. Qeveria dhe Kuvendi duhet t'i kërkojnë zyrtarisht Komisionit përgjigje me shkrim, garanci se Kosova do të ftohet në edicionin e ardhshëm dhe vendosjen e arkivave të luftës në krye të agjendës së dialogut.
Për sa kohë arkivat mbeten të mbyllura në Beograd dhe Kosova mbetet jashtë derës në Bruksel, keqardhja e komisioneres nuk vlen asgjë.