Një vepër që kalon kufijtë e librit dhe fiton vendin në historinë e mendimit akademik

Opinione

Një vepër që kalon kufijtë e librit dhe fiton vendin në historinë e mendimit akademik

Nga: Prof. Dr. Fejzulla Berisha Më: 19 nëntor 2026 Në ora: 15:41
Kopertina e librit

Monografia shkencore “Amerika dhe shqiptarët në politikën ndërkombëtare (1919–2026)”, e autorit Prof. Dr. Nijazi Halili, trajton një nga temat më të rëndësishme të historisë politike dhe diplomatike shqiptare: marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe ndikimin e tyre në zhvillimet vendimtare të çështjes shqiptare.

Përveç autorit, në përgatitjen dhe vlerësimin akademik të kësaj vepre kanë marrë pjesë edhe personalitete të fushës akademike dhe shkencore, të cilëve u takon një vlerësim i veçantë për kontributin e tyre.

Kryeredaktor: Akademik Prof. Dr. Arsim Bajrami
Redaktor përgjegjës: Prof. Dr. Jusuf Zejneli
Redaktor shkencor: Prof. Dr. Zenun Halili

Bashkëpunëtorë shkencorë: Prof. Dr. Lisen Bashkurti, Prof. Dr. Salihe Salihu dhe Prof. Dr. Astrit Memia.

Lektorë: Prof. Mimoza Mustafa-Hoxha dhe Prof. Shefkije Halili-Qeriqi.

Recensentë shkencorë:

Prof. Dr. Ismet Salihu,

Prof. Dr. Fejzulla Berisha dhe

Prof. Dr. Zemri Elezi.

Mbështetja institucionale: Instituti Shkencor Kosovaro-Suedez (ISHKS).

Kjo përbërje dëshmon se monografia është rezultat i një pune që përfshin autorësinë, redaktimin, bashkëpunimin shkencor dhe vlerësimin profesional. Megjithatë, rëndësia e një botimi akademik nuk përcaktohet vetëm nga emrat dhe titujt e personaliteteve të përfshira, por para së gjithash nga cilësia e argumentimit, saktësia e dokumentimit dhe vlera e përmbajtjes së tij.

Woodrow Wilson dhe mbështetja amerikane në momentet vendimtare të historisë shqiptare

Marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve dhe Shteteve të Bashkuara nuk janë ndërtuar brenda një periudhe të shkurtër. Ato kanë kaluar nëpër etapa të ndryshme historike, të përcaktuara nga zhvillimet ndërkombëtare, interesat strategjike dhe përpjekjet e shqiptarëve për liri, pavarësi dhe afirmim ndërkombëtar.

Një pikënisje e rëndësishme është periudha e Konferencës së Paqes në Paris, më 1919. Në një kohë kur ekzistenca dhe integriteti territorial i Shqipërisë rrezikoheshin nga interesat e fuqive të mëdha, qëndrimi i presidentit amerikan Woodrow Wilson përbënte një mbështetje të rëndësishme politike për çështjen shqiptare.

Parimet e tij për vetëvendosjen dhe rendin ndërkombëtar krijuan një referencë të rëndësishme për aspiratat kombëtare shqiptare. Ky moment dëshmon se diplomacia amerikane ka pasur ndikim në çështjen shqiptare që në fazat e hershme të konsolidimit të shtetit shqiptar.

Megjithatë, historia nuk duhet interpretuar në mënyrë romantike. Politika e jashtme e një shteti përcaktohet nga parimet, interesat dhe rrethanat konkrete ndërkombëtare. Për këtë arsye, mbështetja amerikane duhet analizuar në kontekstin historik të kohës, duke dalluar deklarimet politike nga vendimmarrja diplomatike dhe rezultatet konkrete.

Kosova dhe roli vendimtar i Amerikës në vitin 1999

Asnjë analizë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane nuk mund të jetë e plotë pa trajtimin e Kosovës dhe të rolit amerikan në përfundimin e represionit shtetëror serb.

Gjatë viteve 1998–1999, Kosova u përball me një krizë të rëndë politike, humanitare dhe të sigurisë. Dhuna sistematike, dëbimet masive dhe shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut e shndërruan çështjen e Kosovës në një problem të rëndësishëm të sigurisë ndërkombëtare.

Në këto rrethana, Shtetet e Bashkuara luajtën rol udhëheqës në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës dhe në mobilizimin e aleatëve për veprim. Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 shënoi një kthesë historike, duke krijuar kushtet për përfundimin e sundimit represiv serb dhe për ndërtimin e institucioneve të Kosovës.

Ky zhvillim duhet vlerësuar në tërësinë e tij historike dhe politike. Roli amerikan dhe ai i NATO-s ishin vendimtarë, por kjo histori përfshin edhe rezistencën dhe luftën e shqiptarëve të Kosovës, sakrificën e popullit dhe përpjekjet e diplomacisë ndërkombëtare.

Një interpretim serioz shkencor duhet të shmangë si relativizimin e kontributit amerikan, ashtu edhe reduktimin e historisë së Kosovës në veprimin e vetëm një aktori ndërkombëtar. Historia e çlirimit të Kosovës është rezultat i ndërthurjes së rezistencës vendore, mbështetjes ndërkombëtare dhe vendimmarrjes së aleancës euroatlantike.

Pavarësia e Kosovës dhe konsolidimi i subjektivitetit ndërkombëtar

Shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 përfaqëson një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë moderne shqiptare. Mbështetja e Shteteve të Bashkuara në këtë proces ishte faktor me rëndësi të veçantë për afirmimin ndërkombëtar të shtetësisë së Kosovës.

Një dimension i rëndësishëm juridik ishte Opinioni Këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, i 22 korrikut 2010. Gjykata konstatoi se deklarata e shpalljes së pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të zbatueshme në çështjen e paraqitur para saj.

Ky konstatim duhet interpretuar me saktësi juridike. Ai nuk ishte vendim i përgjithshëm për të drejtën e shkëputjes dhe as vendim që detyronte shtetet ta njihnin Kosovën. Megjithatë, përbënte një argument të rëndësishëm juridik në procesin e afirmimit të subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Shtetësia nuk konsolidohet vetëm përmes shpalljes së pavarësisë, por edhe përmes njohjeve, funksionalitetit institucional, marrëdhënieve diplomatike dhe aftësisë së shtetit për të vepruar si subjekt i përgjegjshëm në arenën ndërkombëtare.

Miqësia historike nuk e zëvendëson diplomacinë aktive

Një nga çështjet më të rëndësishme të aktualitetit është mënyra se si Kosova dhe Shqipëria e shndërrojnë trashëgiminë historike të marrëdhënieve me SHBA-në në partneritet të qëndrueshëm strategjik.

Nuk mjafton të kujtojmë kontributin amerikan në momentet vendimtare të historisë sonë. Është detyrë e institucioneve shqiptare që këtë marrëdhënie ta zhvillojnë përmes politikave konkrete, diplomacisë profesionale dhe koordinimit të vazhdueshëm me Uashingtonin.

Partneriteti strategjik nuk mund të mbështetet vetëm në deklarata mirënjohjeje dhe në kujtesën historike. Ai kërkon besueshmëri institucionale, vendimmarrje të përgjegjshme, respektim të vlerave demokratike dhe përputhje të interesave të përbashkëta.

Kosova ka nevojë për diplomaci që vepron para krizave, jo vetëm pas tyre; për ekspertizë profesionale në Uashington dhe në institucionet vendore; për komunikim të vazhdueshëm me Kongresin amerikan, administratën dhe institucionet relevante; si dhe për një strategji të qartë të politikës së jashtme.

Edhe diaspora shqiptaro-amerikane, veçanërisht organizatat me traditë si Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra”, përbën një potencial të rëndësishëm të diplomacisë publike. Ky potencial duhet të organizohet dhe të shfrytëzohet përmes bashkëpunimit të qëndrueshëm me institucionet shtetërore dhe akademike.

Një lexim kritik i politikës amerikane dhe i përgjegjësisë shqiptare

Në vlerësimin e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane duhet të bëhet një dallim thelbësor: miqësia historike është trashëgimi, ndërsa partneriteti strategjik është përgjegjësi e përditshme politike.

Shtetet e Bashkuara i përcaktojnë politikat e tyre mbi bazën e interesave kombëtare, prioriteteve të sigurisë dhe zhvillimeve ndërkombëtare. Ky është realiteti i politikës ndërkombëtare dhe duhet kuptuar pa paragjykime. Për rrjedhojë, shqiptarët nuk duhet të mbështeten në pritshmëri të pakushtëzuara, por të ndërtojnë marrëdhënie mbi bazën e interesave të përbashkëta dhe të besueshmërisë politike.

Kjo kërkon edhe një analizë kritike të përgjegjësisë së institucioneve tona. Kur diplomacia është pasive, kur mungon koordinimi institucional dhe kur interesat shtetërore nuk artikulohen qartë, dobësohet edhe aftësia për të ndikuar në proceset ndërkombëtare.

Prandaj, Kosova ka nevojë për diplomaci aktive, për koordinim të institucioneve shtetërore dhe për një strategji afatgjatë që i tejkalon ndryshimet e përditshme politike. Marrëdhëniet me SHBA-në duhet të jenë pjesë e një orientimi të qëndrueshëm shtetëror, jo instrument i politikës së ditës.

Monografia e Nijazi Halilit: kontribut shkencor dhe nevojë për analizë më të thelluar

Monografia e Prof. Dr. Nijazi Halilit sjell në vëmendje një temë me rëndësi të veçantë për studimet shqiptare. Merita e saj qëndron në përpjekjen për të trajtuar një periudhë të gjerë historike dhe për të lidhur zhvillimet politike shqiptare me rolin e SHBA-së në rendin ndërkombëtar.

Megjithatë, një studim që përfshin periudhën 1919–2026 duhet t’u përgjigjet kërkesave të larta shkencore. Së pari, duhet të dallojë qartë etapat historike, sepse politika amerikane e vitit 1919 nuk mund të interpretohet me të njëjtat kategori si politika e Uashingtonit ndaj Kosovës pas vitit 1999. Së dyti, duhet të mbështetet në dokumente diplomatike, burime arkivore dhe literaturë ndërkombëtare të specializuar. Së treti, duhet të bëjë dallimin ndërmjet fakteve historike, interpretimeve politike dhe përfundimeve juridike.

Në veçanti, analiza e politikës amerikane ndaj Kosovës do të fitonte më shumë thellësi nëse do të shqyrtonte jo vetëm mbështetjen e SHBA-së, por edhe sfidat, kufijtë dhe kushtet e partneritetit strategjik. Po kështu, përgjegjësia e institucioneve shqiptare duhet të trajtohet si pjesë e vetë analizës, sepse marrëdhëniet ndërkombëtare nuk përcaktohen vetëm nga vullneti i fuqive të mëdha, por edhe nga aftësia e shteteve më të vogla për të ndërtuar politika të qëndrueshme.

Këto vërejtje nuk e mohojnë rëndësinë e veprës. Përkundrazi, ato synojnë të nxisin një standard më të lartë të analizës akademike. Një vepër e kësaj natyre duhet të jetë njëkohësisht e mbështetur në dokumente, e saktë në interpretimin juridik dhe e pavarur në gjykimin politik.

Nga mirënjohja historike te partneriteti strategjik

Marrëdhëniet shqiptaro-amerikane janë pjesë e rëndësishme e historisë sonë kombëtare dhe e orientimit strategjik të shqiptarëve. Kontributi amerikan në mbështetjen e Shqipërisë, në çlirimin e Kosovës dhe në afirmimin ndërkombëtar të shtetit të Kosovës përbën një trashëgimi që duhet ruajtur dhe vlerësuar.

Por historia nuk duhet të mbetet vetëm kujtesë. Ajo duhet të shndërrohet në përgjegjësi politike, diplomaci aktive dhe institucione funksionale. Mirënjohja ndaj SHBA-së nuk e përjashton analizën kritike; përkundrazi, një partneritet i pjekur kërkon ndershmëri intelektuale, qartësi strategjike dhe respekt të ndërsjellë.

Monografia e Prof. Dr. Nijazi Halilit hap një hapësirë të rëndësishme për reflektim mbi këtë marrëdhënie dhe për studime të mëtejshme në fushën e historisë, diplomacisë dhe marrëdhënieve ndërkombëtare. Ajo meriton vëmendje për temën që trajton dhe për përpjekjen për ta vendosur çështjen shqiptare në një perspektivë të gjerë ndërkombëtare. Thellimi dokumentar dhe kritik do ta forconte edhe më tej vlerën e saj shkencore.

Shqiptarët nuk duhet të jetojnë vetëm me kujtesën e mbështetjes amerikane, por duhet të ndërtojnë një politikë shtetërore që e meriton dhe e forcon atë partneritet. Kjo është prova e vërtetë e pjekurisë sonë diplomatike dhe institucionale.

Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat