Në Lezhë, nën një çati të restauruar me kujdes, qëndron varri i heroit më të madh të historisë shqiptare. Por pas mermerit e bronzit fshihet një pyetje që historianët e bartin prej më shumë se pesë shekujsh: askush nuk mund të thotë me siguri se eshtrat e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut ndodhen aty. Ku përfunduan ato?
Faktet e para janë të qarta. Skënderbeu vdiq më 17 janar 1468 në Lezhë, qytet që atëherë ishte nën Venedikun, ku kishte shkuar për t'u takuar me krerët arbërorë. Burimet flasin për një sëmundje me ethe, ndoshta malarie, ndërsa në atë kohë qarkulloi edhe thashethemja e helmimit. U varros në katedralen e Shën Nikollës, që vendasit e quajnë Shën Koll, pikërisht aty ku në vitin 1444 ishte mbledhur Besëlidhja e Lezhës.
Burimi kryesor për këto ditë është Marin Barleti, prift e humanist nga Shkodra, bashkëkohës i heroit dhe vetë pjesëmarrës në mbrojtjen e Shkodrës nga osmanët. Në biografinë e tij të famshme për Skënderbeun, të shtypur në Romë rreth viteve 1508–1510, ai e përshkruan varrimin si një ceremoni madhështore, me zi të thellë mes fisnikëve dhe popullit.
Hajmalitë e pushtuesve
Dhjetë vjet më vonë, në vitin 1478, gjatë rrethimit të Shkodrës, Lezha ra në duart e osmanëve. Këtu fillon pjesa që ka ushqyer misterin. Sipas Barletit, pushtuesit e gjetën varrin e Skënderbeut, e hapën dhe i morën eshtrat. Copëzat e kockave, shkruan ai, u ndanë si sende të çmuara dhe u mbajtën si hajmali, të veshura me argjend e ar, në besimin se ia përcillnin bartësit trimërinë e luftëtarit që i kishte mundur aq herë.
Rrëfimi u përsërit më pas nga autorë të tjerë evropianë, si abati francez Jacques de Lavardin në librin e tij të botuar në Paris më 1573, dhe dy shekuj më vonë nga historiani anglez Edward Gibbon. Kështu, imazhi i armikut që nderon heroin duke ia copëtuar eshtrat hyri në kujtesën e Evropës.
Por a ndodhi vërtet? Studiuesi Pirro Prifti, në një punim kushtuar pikërisht kësaj pyetjeje, vëren se kronikanët osmanë të kohës, si Tursun Beu, Ibn Kemali apo Idris Bitlisi, që e përshkruan gjerësisht pushtimin e Shqipërisë, nuk e përmendin fare hapjen e varrit. Historia vjen vetëm nga ana e krishterë, dhe për lexuesit e saj kishte edhe një mesazh të fuqishëm: edhe armiqtë i druheshin Skënderbeut pas vdekjes. Kjo nuk e bën të rreme, por do të thotë që nuk mund të vërtetohet nga burime të pavarura.
Ajo që dihet me siguri është fati i ndërtesës. Kisha u plaçkit, u dogj në sulmet e mëvonshme dhe, rreth vitit 1580, u kthye në xhami, me mihrab e minare, e njohur si Xhamia Selimie. Varri, nëse kishte mbetur ndonjë shenjë e tij, humbi nën shtresat e shekujve.
Gërmimet: shumë shtresa, asnjë eshtër
Në shekullin XX, regjimi komunist e rrëzoi minaren dhe, për 500-vjetorin e vdekjes së heroit në vitin 1968, rrënojat u shndërruan në memorial. Arkeologu Gëzim Hoxha, në një studim të botuar në vitin 2022 në revistën "Studia Albanica", shkruan se gërmimet e para në kishën e Shën Kollit ishin të pjesshme dhe u bënë me nxitim, nën presionin e përvjetorit që po afrohej.
Gërmime më të plota u kryen mes viteve 1975 dhe 1980, nën drejtimin e arkeologëve Frano Prendi dhe Koço Zheku. Ato zbuluan historinë e gjatë të vendit: nën kishën mesjetare doli një kishë e hershme paleokristiane, si dhe gurë e mbishkrime të lashta. Në vitin 1981 u hap Memoriali Kombëtar, me bustin e Skënderbeut, 25 mburoja bronzi me betejat e tij kryesore dhe kopje të shpatës e të përkrenares. Mirëpo asnjë mbetje kockore nuk u identifikua me siguri si e tij. Varri që sheh sot vizitori shënon vendin e varrimit, jo një trup të gjetur.
Misteri mori një kthesë të re gjatë restaurimit që nisi në vitin 2018. Në dyshemenë e memorialit u hap një kapak që mbulonte një dhomë të vogël katrore, ku ndodhet një sarkofag me identitet të panjohur. Drejtuesi i memorialit, Paulin Zefi, ka thënë se historianët e arkeologët janë ndarë në dy mendime: disa mendojnë se blloqet e gurit janë një bazament i shekullit II, të tjerë se janë gurë antikë të ripërdorur për të mbajtur një sarkofag. Asgjë nuk e lidh deri tani këtë gjetje me Skënderbeun, por as nuk është studiuar plotësisht. Edhe një vëzhgim gjeofizik i vitit 2025 pranë memorialit regjistroi anomali nëntokësore, ndoshta mure guri, që studiuesit rekomandojnë të verifikohen me gërmime.
Hipotezat: nga Lezha deri në Malin Athos
Për fatin e eshtrave qarkullojnë disa shpjegime. I pari është ai i Barletit: varri u hap dhe eshtrat u shpërndanë si hajmali, pra humbën përgjithmonë. I dyti, i mbrojtur nga disa studiues, është se varri nuk u prek kurrë dhe eshtrat mund të jenë ende diku nën themelet e kishës.
Hipoteza më tërheqëse është ajo e zhvendosjes. Pas vdekjes së Skënderbeut, e shoqja, Donika (Andronika) Arianiti, dhe i biri, Gjoni, u larguan drejt Mbretërisë së Napolit. Prifti ngre pyetjen nëse familja mund t'i ketë marrë eshtrat me vete ose t'i ketë fshehur para ardhjes së osmanëve. Si vend të mundshëm ai përmend manastirin e Hilandarit në Malin Athos, me të cilin Kastriotët kishin lidhje të dokumentuara: mes viteve 1426 dhe 1431, Gjon Kastrioti dhe të bijtë, mes tyre edhe Gjergji, blenë aty të drejta që lidhen me një kullë të njohur më vonë si "Kulla e Arbanasëve". Vëllai i Skënderbeut, Reposhi, vdiq si murg në Hilandar më 1431 dhe u varros aty.
Megjithatë, vetë Prifti e quan këtë një hipotezë që pret verifikim. Nuk ekziston asnjë dokument që thotë se eshtrat e Skënderbeut u dërguan në Athos. Të tjerë kanë hedhur ide për Krujën, Napolin apo edhe Valencinë në Spanjë, por edhe këto mbeten hamendje. Në shekullin XIX, piktori e udhëtari anglez Edward Lear dëgjoi në Lezhë një legjendë vendase sipas së cilës eshtrat prehen nën një xhami në kodër, shenjë se edhe populli kishte versionin e vet.
Çfarë dihet sot
Nëse i ndajmë faktet nga legjenda, tabloja është e thjeshtë. E dokumentuar është data e vdekjes dhe varrimi në kishën e Shën Kollit. E pavërtetuar mbetet historia e hajmalive. Hipotezë është zhvendosja në Hilandar ose diku tjetër. Dhe një fakt i fundit: eshtrat nuk janë gjetur kurrë.
Madje edhe objektet më të njohura që i atribuohen heroit, përkrenarja me kokën e dhisë dhe shpata që ruhen sot në Muzeun e Historisë së Artit në Vjenë, kanë historinë e tyre të paqartë. Sipas vetë muzeut, ato i mblodhi arkiduka Ferdinandi II i Austrisë në kështjellën e Ambrasit dhe përmenden për herë të parë në një inventar të vitit 1593. Nga i siguroi ai, rreth viteve 1580–1590, nuk dihet. Në Vjenë ato u sollën në vitin 1806.
Pa gërmime sistematike dhe analiza laboratorike, çdo përgjigje mbetet hamendje.
Derisa të ndodhë kjo, mbetet një paradoks i rrallë: emri i Skënderbeut gjendet në sheshe, monumente e shkolla, nga Tirana e Prishtina deri në Romë, por njeriu që qëndron pas tij nuk ka një varr që mund ta tregojmë me gisht. Ndoshta eshtrat u shpërndanë si hajmali, ndoshta prehen të fshehura në një manastir, ndoshta janë ende nën këmbët e vizitorëve në Lezhë. Ose ndoshta kjo pyetje pa përgjigje është vetë pjesë e legjendës së tij.