Aliteracioni (sipas fjalës lat. alliteratio - drejt + shkronja) është përsëritja e bashkëtingëlloreve. Në shumë raste, me bashkëtingëlloret përsëritet e tërë rrokja.
Në krijimtarinë poetike të Merxhan Avdylit, aliteracioni shfaqet si një mjet i rëndësishëm shprehës, që pasuron ritmin, muzikalitetin dhe strukturën tingullore të vargut. Kjo figurë është e pranishme si në poezitë lirike e meditative, ashtu edhe në ato me karakter refleksiv, ironik e kritik.
Përmes përsëritjes së bashkëtingëlloreve, poeti krijon harmoni tingullore dhe përforcon ngarkesën emocionale e kuptimore të vargut. Në këtë mënyrë, aliteracioni bëhet pjesë e organizimit fonostilistik dhe e shprehësisë artistike të poezisë së tij.
- Disa nga aliteracionet në veprën Fati i flijuar
(Merxhan Avdyli, Fati i flijuar, “Fjala”, Prishtinë, 1994)
“As zbutje e zjarrit të zemrës”, “Në freskinë e kërkimeve kapërcej kohën”, “Butësinë e bukurisë së bardhë”, “Kalorësit e kaltër”, “Libri i Lirisë”, “Me pëlhurën e perëndimit”, “Para popullit të lodhur në pritje”, “Të fitoj në fund”, “Të drurit të djegur”, Të hirit të harruar”, “Më e mira mësuese”, “Kokrrat e kripës”, “Para pasqyrës”, “Fjala e fundit”, “Pleshti me përralla”, “Florën dhe faunën”, “Pa prita në pusi” etj.
Në veprën “Fati i flijuar”, aliteracioni shfaqet si një prej mjeteve më të dukshme stilistike, duke i dhënë vargut jo vetëm ritëm e muzikalitet, por edhe thellim emocional, përshkrim më të gjallë dhe kohezion strukturor. Autori e përdor këtë figurë në mënyrë të natyrshme dhe të qëndrueshme, duke e bërë pjesë organike të stilit të tij poetik.
Shumë prej aliteracioneve të përzgjedhura kanë tinguj të butë, të rrjedhshëm, që krijojnë melodinë e vargut: “Butësinë e bukurisë së bardhë”, “Kalorësit e kaltër”, “Libri i Lirisë”, “Fjala e fundit”.
Përsëritja e tingujve b, k, f, l krijon një efekt të pranueshëm, të qetë, të harmonizuar. Ky ritëm e lidh vargun në një tërësi më të rrjedhshme, duke i dhënë lexuesit ndjesinë e një teksti të këndshëm për t’u shqiptuar dhe për t’u mbajtur mend. Muzikaliteti nuk është rastësor: ai përforcon frymën shpirtërore dhe përshkrimore të veprës.
Aliteracioni ndihmon në krijimin e imazheve të mprehta dhe të gjalla, shpesh me ngarkesë simbolike:
“Kokrrat e kripës”- tingulli k, r, e bën imazhin më të ashpër, si vetë kripa.
“Pleshti me përralla”- tingulli p krijon një lojë ironike dhe groteske.
“Florën dhe faunën”- dy fjalë me të njëjtën tingëllim hapin një panoramë të plotë natyrore.
Këto përsëritje i japin vargut dendësi figurative: imazhet ngjiten lehtë në kujtesë sepse kanë ritëm të brendshëm fonetik.
Në shumë raste, aliteracioni shërben për të rritur intensitetin emocional të vargjeve që trajtojnë plagë, humbje, flijim dhe dhembje:
“As zbutje e zjarrit të zemrës”- tingulli z krijon një dridhje të brendshme, ashpërsi, zjarr.
“Të drurit të djegur”- tingulli d i fortë thekson procesin e shkatërrimit, djegien.
“Të hirit të harruar”- përsëritja e h-së sjell një ndikim të zbehtë, të ftohtë, si vetë hiri dhe harrimi.
Këtu aliteracioni bëhet bartës i dramës së brendshme, duke e përforcuar gjendjen shpirtërore që autori synon të përcjellë. Disa aliteracione shërbejnë për të lidhur konceptet brenda të njëjtit varg a strofe:
“Para popullit të lodhur në pritje”, “Pa prita në pusi”.
Përsëritja e tingullit p krijon një vijë të qartë logjike e ritmike mes fjalëve, duke i bashkuar ato në një strukturë të vetme. Kjo e bën vargun më kompakt, më të fokusuar dhe më bindës. Nga shembujt e dhënë shihet qartë se autori:
Pëlqen tingujt e butë (b, p, l) kur dëshiron të krijojë atmosferë paqeje, bukurie, përjetimi të brendshëm;
Dhe tingujt e fortë (d, k, h, z) për të shprehur dramë, dhimbje, konflikt të brendshëm. Ky përdorim i qëndrueshëm tregon se aliteracioni nuk është i rastësishëm. Ai është pjesë e idesë, e përmbajtjes dhe e identitetit poetik të veprës.
- Disa nga aliteracionet në veprën As engjëll, as djall
(Merxhan Avdyli, As engjëll, as djall, “Embeta”, Prishtinë, 2018)
“Edhe vetëtimës, që veç veton”, “Me vendin e varreve të vjetra”, “Pas verës me valë e me vapë”, “Paralele e pandarë”, “Përçmues të pamëshirshëm” etj.
Shumë prej shembujve kanë një ritëm të brendshëm të fortë, të vrullshëm, falë përsëritjes së tingullit v: “Edhe vetëtimës, që veç veton”, “Me vendin e varreve të vjetra”, “Pas verës me valë e me vapë”.
Tingulli v ka një frymëmarrje të ashpër, një vibrim të brendshëm që sjell një ritëm të gjallë e të trazuar. Kjo e bën vargun jo të qetë, por dinamik, të ngjashëm me një dridhje mendore apo emocionale. Kjo është në përputhje me natyrën e veprës, e cila lëviz mes dy poleve morale e shpirtërore. Disa aliteracione përshkruajnë hapësira të rënda, të vdekura, të pluhurosura, dhe tingulli v këtu shërben si zhytje në këtë atmosferë: “vendin e varreve të vjetra”.
Përsëritja e v krijon efektin e një zhurme të ulët, si një frymë e rëndë, që thekson temën e vdekjes, të përjetësisë së ftohtë dhe të humbjes. Hapësira poetike bëhet më e thellë, më e errët, më rituale.
“Pas verës me valë e me vapë”.
Përdorin tingujt v dhe p për të krijuar ndjesinë e vapës, të rrahjes së valëve, të nxehtësisë së rëndë që shoqëron njeriun. Tingulli v krijon një lloj vibrimi, ndërsa p një shpërthim të vogël fonetik, së bashku ato krijojnë një atmosferë të nxehtë, të ngjeshur e të tensionuar.
Shembujt: “Paralele e pandarë”, “Përçmues të pamëshirshëm”.
Përsëritja e tingullit p krijon koherencë dhe simetri. Tingulli p, i qartë e i prerë, lidh fjalët brenda një vargu në një njësi të vetme semantike. Ai e bën vargun të duket i qartë, i rëndë, i prerë. Kjo përputhet me tonin kritik, shpesh moral e etik të veprës.
Veprat e autorit shpesh përmbajnë kontrast të brendshëm, por në këtë vepër ai theksohet edhe përmes tingujve: Tingujt v, e, p shprehin ashpërsi, kritikë, mospërputhje. Tingujt më të butë mungojnë pothuajse tërësisht, çka tregon se teksti nuk synon qetësi, por dramë dhe tronditje. Pra, aliteracioni nuk është vetëm estetik, por i programuar për të përputhur tensionin moral dhe dualitetin tematik të veprës.
- Disa nga aliteracionet në veprën Asgjë si atëherë
(Merxhan Avdyli, Asgjë si atëherë, “Embeta”, Prishtinë, 2023)
“Kënaqësitë e krimit”, “Fatit të flijuar”, “Paska puthur petalet”, “Pronarja e përhershme”, “Dritë dielli na dukej”, “Doja të digjesha në diell” etj.
Shumica e aliteracioneve krijojnë një linjë të butë melodike falë tingujve të përsëritur k, p, d, f. Këto tinguj e bëjnë vargun më të rrjedhshëm, duke prodhuar një ritëm të brendshëm që e mbështet idenë dhe emocionin.
“Kënaqësitë e krimit”, “Paska puthur petalet” dhe “Pronarja e përhershme”
Përsëritja e k-së dhe p-së e zbut vargun, krijon një lëvizje të qetë dhe e bën tekstin të tingëllojë natyrshëm, si një melodi që shoqëron mendimin poetik. Aliteracionet shërbejnë si mjet për të përforcuar figurat letrare dhe për t’i bërë ato më të prekshme dhe të ngulitura në mendjen e lexuesit.
“Paska puthur petalet”- tingulli p me natyrë të butë dhe të afërt krijon një imazh delikat, sensorial, si një gjest i ngadaltë a i ëmbël.
“Dritë dielli na dukej”- drita dhe dielli marrin jetë përmes tingullit d, i cili e hap vargun në mënyrë të shndritshme.
“Doja të digjesha në diell”- aliteracioni në tingullin d krijon ndjesinë e rrahjes së shpejtë, të nxehtë, që përforcon simbolikën e djegies, flijimit dhe pasionit.
Këto struktura tingullore formojnë imazhe të qarta dhe shumëdimensionale. Aliteracioni përdoret shpesh për të intensifikuar gjendjen e brendshme të subjektit lirik duke theksuar tensionin, flijimin, humbjen apo mallin.
“Fatit të flijuar”- tingulli f me natyrë të butë, por të mprehtë, krijon një atmosferë fati të çarë, të humbur, të shterrur.
Këto përsëritje nuk shërbejnë vetëm për efekt estetik, por mbartin emocion, ngarkesë psikologjike dhe dramë intime. Në shumë raste, aliteracioni lidh fjalët brenda vargut duke krijuar një harmoni të brendshme semantike: “Pronarja e përhershme” dhe “Kënaqësitë e krimit”. Përsëritja e tingullit p ose k i jep vargut simetri, koherencë dhe një qëndrueshmëri strukturore. Në këtë mënyrë, vargu bëhet më kompakt dhe më i fuqishëm në përçimin e idesë.
Përdorimi i tingujve të butë (p, f, d) e bën vargun intim, emocional dhe reflektues, duke përputhur tingullin me tematikën e kujtesës, humbjes dhe përsiatjes që karakterizon veprën.
- Disa nga aliteracionet në veprën Libri i Lirisë
(Merxhan Avdyli, Ismail Syla, Hydajet Hyseni, Januz Januzaj, Bajram Kosumi, Libri i Lirisë, “Embeta”, Prishtinë, 2020)
“Varroset edhe një vit”, “Bashkë me vitin vdes”, “Puhinë prekëse të pranverës”, “Visoret me vesë të vakët verore”, “Shiun shërues të vjeshtës”, “Dhe drurët e durimeve dimërore”, “Prehri i prushit”, “Forma të fshehura”, “Vendi i vetes në vete”, “Kot e ke kurdisur”, “Kokën kryeneçe”, “Helmin heretik”, “Prijës e pis i popullit të paepur”, “Fati i fundit i ferrit” etj.
Shembujt si: “Varroset edhe një vit”, “Bashkë me vitin vdes”, përdorin tingullin v, i cili krijon një ritëm të zbehtë, të zvarritur, që i përshtatet temës së kalimit të kohës dhe shuarjes së një pjese të jetës. Tingulli i butë e i përsëritur nënvizon melankolinë dhe fundin.
Tek vargjet: “Puhinë prekëse të pranverës”, “Visoret me vesë të vakët verore”, “Shiun shërues të vjeshtës”, tingujt p, v, sh formojnë një “muzikë” stinore. Autori krijon ciklin e jetës me tinguj të butë e të rrëshqitshëm, duke rritur shijen e natyrës dhe përjetimin emocional. Aliteracioni këtu zbulon harmoninë mes njeriut dhe natyrës, një motiv i pranishëm gjatë gjithë veprës.
Disa prej frazave: “Dhe drurët e durimeve dimërore”, “Prehri i prushit”, përdorin tinguj të fortë (d, dr, pr, sh) që japin ndjenjën e peshës, të vështirësisë dhe të përvëlimit. Përplasja e bashkëtingëlloreve krijon një ndjesi të brendshme tensioni dhe ftohtësie (dimri), duke reflektuar sfidat që i kundërvihen njeriut dhe shpirtit të tij.
Shprehjet: “Vendi i vetes në vete”, “Kokën kryeneçe”, “Kot e ke kurdisur”, përdorin tingujt v, k, kr, që e bëjnë vargun më të ashpër, më të prerë. Këto aliteracione nënvizojnë karakterin e fortë, sfidën, kundërshtimin dhe individualitetin e subjektit lirik. Janë tinguj që “godasin”, duke dhënë hijen e rezistencës dhe vendosmërisë.
Vargjet: “Helmin heretik”, “Prijës e pis i popullit të paepur”, “Fati i fundit i ferrit”, shfrytëzojnë tingujt h, p, f, të cilët krijojnë një atmosferë të ngjeshur, të errët dhe kritike. Përmes këtyre tingujve autori: ironizon figurat negative, zbulon hipokrizinë, thekson absurditetin dhe dhunën morale të sistemit. Aliteracioni i shpeshtë i bashkëtingëlloreve të forta (f, p) përforcon tonin satirik dhe akuzues.
Në “Librin e Lirisë”, aliteracioni shfaqet si një karakteristikë e qëndrueshme e stilit: krijon ritëm të brendshëm të vargut, mban një linjë të vazhdueshme tingullore që lidh motivet, thekson temat qendrore: kohën, stinët, dhimbjen, rezistencën, revoltën, identitetin, lirinë etj.
- Disa nga aliteracionet në veprën Fat i pakryer
(Merxhan Avdyli, Fat i pakryer, “Argeta-LMG”, Tiranë, 2006)
“Pritje të pranverës”, “Shuplakat e shpresave”, “Plot peshë nëpër pluhur që s’pushon”, “Thelb i thyerjes”, “Dyshim i dalë nga djersët”, “Tym trishtimi në shpirtin e trazuar”, “Në zhgënjimin e ri zhytet”, “Mos u mashtro nga ai mashtruesi” etj.
Aliteracionet në “Fat i pakryer” krijojnë një tingëllimë që mbart humbjen, peshën e jetës dhe zhgënjimin e vazhdueshëm. Tek shprehjet si “Pritje të pranverës” dhe “Shuplakat e shpresave”, përsëritja e tingujve p dhe sh pasqyron një kontrast emocional: pranvera si simbol i ringjalljes, krahas shpresave që përplasen si “shuplaka”.
Ritmi i tingujve të butë dhe të shushurimshëm përfton një atmosferë pritjeje të pafundme, një gjendje pezull që e karakterizon mbarë veprën.
Në vargun “Plot peshë nëpër pluhur që s’pushon”, aliteracioni i tingullit p (plot-peshë-pluhur-pushon) e shndërron vargun në një imazh të rëndë, të pluhurosur, ku ecja e jetës duket si një rrugë e mbushur me barrë. Kjo ngarkesë fonike mbështet përjetimin e vështirësisë dhe të lodhjes së ekzistencës.
Shembulli “Thelb i thyerjes” përdor tingullin th, i cili krijon një krisje fonike të ngjashme me thyerjen që përshkruan. Tingulli i ashpër përforcon simbolikisht idenë e thyerjes së brendshme, çarjen e thelbit emocional të njeriut, duke i dhënë vargut një ndjesi dramatike të fshehtë.
Në vargun “Dyshim i dalë nga djersët”, tingulli d krijon një rrokullimë të brendshme. Dyshimi s’vjen si mendim i qetë, por si peshë që del nga mundimi, “djersa”. Përsëritja e bashkëtingëllores e kthen vargun në një frymëmarrje të rënduar, duke e lidhur dyshimin me përpjekjen fizike dhe shpirtërore.
Mjaft domethënëse është edhe fraza “Tym trishtimi në shpirtin e trazuar”, ku tingulli t krijon një zhurmë të mbyllur, të ngjeshur, që i përshtatet mjegullës së trishtimit. Aliteracioni këtu shërben për të formësuar atmosferën e errët dhe të turbullt që përshkon veprën: një shpirt i trazuar nën një re tymi emocional.
Shprehja “Në zhgënjimin e ri zhytet” përdor tingullin zh, i cili rrëshqet dhe përsëritet, duke krijuar ndjenjën e fundosjes, humbjes së kontrollit. Aliteracioni rikthen idenë e një fati të përsëritur, të rithemeluar vazhdimisht në zhgënjim.
Edhe vargu “Mos u mashtro nga ai mashtruesi” përdor tingullin m për të ironizuar figurën e mashtrimit. Ky aliteracion intensifikon kritikën, duke i dhënë vargut një rrokje të përbuzur, gati tallëse. Tingujt e butë të m-së krijojnë një kundërtingëllimë të trishtë me peshën e mashtrimit moral.
- Disa nga aliteracionet në veprën Antologji egoiste
(Merxhan Avdyli, Antologji egoiste, “Embeta”, Prishtinë, 2015)
“Dielli i dobët nuk dallohet”, “Vdekja nuk po vjen vetë”, “Për ta marrë atë mendje të mjerë”, “Shtyp edhe shëndetin e shpresës”, “Për ndreqjen e punëve të prishura”, “Vatrën e vrullshme”, “Për ta vërtetuar veprën e vetëmohimit”, “Për të pushuar pak në pritje”, “Mos molla e mirë me shëndet” etj.
Vargjet si “Dielli i dobët nuk dallohet” dhe “Vdekja nuk po vjen vetë” mbështeten mbi aliteracionin e tingujve d dhe v, duke krijuar një ritëm të ngadalësuar, të rëndë e të zymtë. Tingulli d përfton një trokitje të mbyllur, që i përshtatet atmosferës së zbehur dhe të lodhur të vargjeve. Këtu aliteracioni shërben për të përthyer idenë e një bote të dobësuar, të palëvizshme, të mpirë, duke e thelluar tonin meditativ të autorit.
Në shprehjen “Për ta marrë atë mendje të mjerë”, përsëritja e tingullit m krijon një muzikalitet të butë, por të ngarkuar emocionalisht. Kjo seri tingujsh të qetë e të rrumbullakët i jep frazës një ndjesi përçmuese dhe të dhimbshme njëkohësisht. “Mendja e mjerë” fiton peshë akustike, duke e bërë vargun të tingëllojë si një koment i brendshëm i zhgënjimit njerëzor.
Në shembujt “Shtyp edhe shëndetin e shpresës” dhe “Për ndreqjen e punëve të prishura”, aliteracioni i tingujve sh, p, pr, krijon një tension fonik. Tingulli sh shpreh shtypje, heshtje, një lloj fërkimi të brendshëm, ndërsa p, pr sjell në mendje përplasjen, punën, vështirësinë. Këtu aliteracioni lidhet drejtpërdrejt me përmbajtjen: vargjet flasin për shtypje, shkatërrim dhe përpjekje për ndreqje. Bashkëtingëlloret e forta e përforcojnë këtë dramë të brendshme.
Shprehja “Vatrën e vrullshme” është shembull i qartë i fuqisë ritmike të aliteracionit. Përsëritja e tingullit v krijon një rrymë të vazhdueshme energjie, një vrull që gati dëgjohet. Aliteracioni këtu nuk është vetëm zbukurim; ai ritregon simbolikisht vetë vrullin që përmendet.
Vargu “Për ta vërtetuar veprën e vetëmohimit” shfaq një aliteracion të trefishtë me v, duke i dhënë frazës një strukturë të ngjeshur dhe solemne. Tingulli v është i qetë, por i fortë dhe afirmues, duke krijuar një atmosferë të seriozitetit moral. Ky varg fiton peshë etike pikërisht falë kësaj muzike të brendshme.
Në vargun “Për të pushuar pak në pritje”, aliteracioni i p-së krijon një ritëm të lehtë, monoton, që pasqyron idenë e pritjes, lodhjen dhe qetësinë e përkohshme. Kjo tingëllimë rrit efektin emocional të vargut, duke e kthyer pritjen në një gjendje të ngurtë, thuajse ceremoniale.
Edhe fraza “Mos molla e mirë me shëndet” bazohet në përsëritjen e m dhe sh, duke krijuar një ton të butë dhe të natyrshëm. Aliteracioni i jep vargut një shije popullore, një butësi të thjeshtë që lidhet me simbolikën e “mollës së mirë”. Kjo butësi fonike e bën vargun më të kapshëm dhe më të ëmbël, duke balancuar tonet më të errëta të veprës.
- Disa nga aliteracionet në veprën Shpërfillësi i madh
(Merxhan Avdyli, Shpërfillësi i madh, “Brezi 81”, Prishtinë, 2004)
“Zemër të zbuluar”, “Vdekjet e veta”, “Vdekja atij nuk i vjen vetëm”, “Fjalë të fryra”, “Shtyp edhe shëndetin e shpresës”, “E kthjellët e këndshme”, “Plaket në prekje”, “Pushtues i pamëshirë” etj.
Në veprën “Shpërfillësi i madh”, aliteracioni funksionon si një mjet themelor stilistik për të ndërtuar tonin kritik, ironik dhe shpeshherë të ashpër të ligjërimit poetik. Përsëritja e tingujve nuk shërben vetëm për muzikalitet, por për të thelluar përmbajtjen semantike, duke e bërë shpërfilljen, ftohtësinë dhe dhunën morale të prekshme edhe në nivel tingullor.
Shprehja “Zemër të zbuluar” mbështetet në aliteracionin e tingullit z, i cili krijon një ndjesi të butë, por njëkohësisht të zhveshur, sikur zemra të jetë vërtet pa mbrojtje. Tingulli rrëshqitës e bën vargun intim dhe të ndjeshëm, duke e vënë në kontrast me titullin dhe frymën e përgjithshme të veprës, ku shpërfillja sundon si gjendje shpirtërore.
Në vargun “Vdekjet e veta” dhe sidomos te “Vdekja atij nuk i vjen vetëm”, përsëritja e tingullit v, krijon një ritëm të rëndë dhe të ftohtë. Ky aliteracion i jep fjalës “vdekje” një jehonë të zgjatur, duke e shndërruar atë në një prani të vazhdueshme, jo si fund i vetëm, por si proces i përsëritur. Tingulli v thekson pashmangshmërinë dhe afërsinë e vdekjes, një motiv qendror i veprës.
Fraza “Fjalë të fryra” përdor aliteracionin e tingullit f, i cili krijon një efekt fonik të zbrazët, të fryrë, në përputhje të plotë me kuptimin e vargut. Tingulli i butë, por i përsëritur, ironizon ligjërimin e rremë, duke e zhveshur nga serioziteti. Këtu aliteracioni shërben si mjet kritik dhe satirik.
Në vargun “Shtyp edhe shëndetin e shpresës”, përsëritja e tingullit sh krijon një ndjesi shtypjeje dhe fërkimi të brendshëm. Tingulli shushurimë përforcon idenë e heshtjes së imponuar dhe të shuarjes së shpresës. Ky aliteracion i jep vargut një peshë morale dhe emocionale të fortë, duke e kthyer shpërfilljen në dhunë të heshtur.
Shprehja “E kthjellët e këndshme” mbështetet në aliteracionin e tingullit k, i cili i jep vargut një tingëllimë të pastër dhe të hapur. Ky është një nga rastet kur aliteracioni shërben për të krijuar një çast qetësie dhe ndriçimi brenda një vepre të ngarkuar. Tingulli k pasqyron kthjelltësinë dhe rregullin e përkohshëm.
Në vargun “Plaket në prekje”, aliteracioni i tingullit p krijon një ritëm të ngadalshëm dhe të rënduar. Ky ritëm sugjeron kalimin e kohës dhe shterjen e ndjeshmërisë. Prekja, që zakonisht lidhet me gjallëri, këtu bëhet shkak plakjeje, dhe aliteracioni e përforcon këtë paradoks.
Fraza “Pushtues i pamëshirë” përmban aliteracionin e tingullit p, i cili godet fort dhe përsëritet me ashpërsi. Ky tingull krijon një efekt agresiv, duke e bërë figurën e pushtuesit të ndihet kërcënuese dhe brutale. Aliteracioni këtu shërben për të ndërtuar një portret të dhunës dhe arrogancës.
- Disa nga aliteracionet në veprën Deti i dashurisë
(Merxhan Avdyli, Deti i dashurisë, “Brezi 81”, Prishtinë, 2013)
“Flaka e fjalës”, “Fijet e fundit”, “Mal i mjerimit”, “Fije floku”, “Drita e diellit”, “Druri i durimit”, “Dashuria e djeshme”, “Fjala e fortë” etj.
Në veprën “Deti i dashurisë”, aliteracioni shfaqet si një figurë stilistike themelore për ndërtimin e një poezie të butë, emocionale dhe thellësisht lirike. Përsëritja e tingujve krijon një valëzim të brendshëm të vargut, që përkon me simbolikën e detit dhe me lëvizjen e pandërprerë të ndjenjës së dashurisë. Aliteracioni nuk është thjesht zbukurim fonik, por një mënyrë për të materializuar ndjenjat, kujtesën dhe përjetimin intim.
Shprehja “Flaka e fjalës” mbështetet në aliteracionin e tingullit f, i cili krijon një ndjesi të butë, por edhe të përvëluar njëkohësisht. Tingulli rrëshqitës e përforcon metaforën e fjalës si zjarr ndjenjor, duke e bërë dashurinë të duket e gjallë dhe e ndjeshme. Aliteracioni këtu shërben për të ndezur emocionalisht vargun.
Në vargun “Fijet e fundit” dhe “Fije floku”, përsëritja e tingullit f krijon një ritëm delikat dhe të brishtë. Ky aliteracion sugjeron hollësinë, përkohshmërinë dhe ndjeshmërinë e ndjenjave. Dashuria shfaqet si diçka që mbahet nga “fije”, e brishtë, por njëkohësisht e çmuar.
Shprehja “Mal i mjerimit” përdor aliteracionin e tingullit m, duke i dhënë vargut një peshë të theksuar emocionale. Tingulli i thellë dhe i ngadalshëm e bën mjerimin të ndihet si një masë e rëndë, e palëvizshme, duke e kthyer ndjenjën në një barrë të përjetshme. Aliteracioni këtu intensifikon dhimbjen që shpesh shoqëron dashurinë.
Në vargun “Dita e diellit”, përsëritja e tingullit d krijon një efekt ndriçues dhe ritmik. Ky aliteracion shpreh hapjen, ngrohtësinë dhe shpresën, duke sjellë një çast drite brenda rrjedhës emocionale të veprës. Tingulli i qartë pasqyron kthjelltësinë e ndjenjës.
Shprehja “Druri i durimit” mbështetet në aliteracionin e tingullit d, i cili krijon një ritëm të qetë dhe të qëndrueshëm. Ky aliteracion përforcon idenë e durimit si diçka e fortë, e rrënjosur thellë, që rritet ngadalë.
Në vargun “Dashuria e djeshme”, përsëritja e tingullit d lidhet ngushtë me kujtesën dhe nostalgjinë. Aliteracioni i jep vargut një ton të butë retrospektiv, duke e kthyer dashurinë në një kujtim të qetë, por të ngarkuar emocionalisht.
Shprehja “Fjala e fortë” përdor aliteracionin e tingullit f, duke e bërë fjalën të ndjehet e prerë dhe e fuqishme. Ky aliteracion nënvizon rolin e fjalës si mjet i vendimit, i rrëfimit dhe i pohimit të ndjenjës. Fjala bëhet shtyllë e dashurisë, jo vetëm shprehje e saj.
- Disa nga aliteracionet në veprën Të jetosh në Gilbush
(Merxhan Avdyli, Të jetosh në Gilbush, “Embeta dhe Brezi 81”, Prishtinë, 2025)
“Gruri i Gilbushit”, “Frika e fundosjes”, “Turku i trashë”, “Mall i madh sa një mal”, “Mallin ma mundin”, “Larjen në lumin e lirisë”, “Katundi i këndshëm” etj.
Në veprën “Të jetosh në Gilbush”, aliteracioni paraqitet si një mjet i rëndësishëm stilistik për ndërtimin e atmosferës vendore, identitare dhe emocionale. Përsëritja e tingujve i jep vargut ritëm natyror, shpesh të afërt me ligjërimin popullor, duke e bërë poezinë të rrënjosur në hapësirën konkrete të Gilbushit dhe në përjetimet kolektive e personale të subjektit lirik.
Shprehja “Gruri i Gilbushit” mbështetet në aliteracionin e tingullit G, i cili krijon një tingëllimë të plotë dhe të fortë. Ky tingull lidhet simbolikisht me tokën, pjellorinë dhe jetën fshatare. Aliteracioni e përforcon lidhjen e ngushtë mes njeriut dhe vendit, duke e shndërruar Gilbushin në një hapësirë jetike dhe identitare.
Në vargun “Frika e fundosjes”, përsëritja e tingullit f krijon një ndjesi rrëshqitjeje dhe pasigurie. Ky aliteracion pasqyron gjendjen e brendshme të frikës dhe kërcënimit, duke e bërë fundosjen jo vetëm veprim fizik, por edhe përjetim shpirtëror. Tingulli i butë, por i përsëritur, përçon ankthin e heshtur.
Shprehja “Turku i trashë” përdor aliteracionin e tingullit t, i cili i jep vargut një ritëm të fortë dhe goditës. Ky aliteracion shërben për portretizim ironik e kritik, duke e bërë figurën e përshkruar më të theksuar dhe më të mprehtë në kujtesën e lexuesit.
Në vargun “Mall i madh sa një mal”, aliteracioni i tingullit m krijon një efekt të butë dhe të thellë emocional. Përsëritja e këtij tingulli e bën mallin të ndihet i rëndë, por edhe i ngrohtë, duke e shndërruar në një ndjenjë gjithëpërfshirëse, sa vetë mali; simbol i qëndrueshmërisë dhe përhershmërisë.
Fraza “Mallin ma mundin” është një nga shembujt më të qartë të aliteracionit funksional. Tingulli m përsëritet vazhdimisht, duke krijuar një ritëm të brendshëm të fortë dhe emocional. Ky aliteracion shpreh luftën e brendshme mes ndjenjës dhe përpjekjes për ta përballuar atë. Tingulli i mbyllur përforcon tensionin e përmbajtur.
Në shprehjen “Larjen në lumin e lirisë”, përsëritja e tingullit l krijon një rrjedhshmëri të qetë fonike, që i përshtatet simbolikës së larjes dhe të lumit. Aliteracioni këtu sjell ndjesinë e pastrimit, çlirimit dhe rifillimit, duke e lidhur ujin me lirinë shpirtërore.
Shprehja “Katundi i këndshëm” përdor aliteracionin e tingullit k, i cili i jep vargut një ritëm të gjallë dhe të kthjellët. Ky aliteracion krijon një ton afirmues dhe dashamirës ndaj vendlindjes, duke e portretizuar katundin si hapësirë të ngrohtë dhe të dashur.
Nga analiza e shembujve të përzgjedhur në krijimtarinë poetike të Merxhan Avdylit, vërehet se aliteracioni përbën një element të rëndësishëm të shprehësisë së tij artistike. Përsëritja e bashkëtingëlloreve jo vetëm që pasuron ritmin dhe muzikalitetin e vargut, por edhe përforcon ngarkesën emocionale, figuracionin dhe përmbajtjen kuptimore. Kështu, aliteracioni shfaqet si një veçori fonostilistike që ndihmon në formësimin e identitetit poetik të vargut merxhanian.
Shkruan: Ardian Haziri