Është frymë, plagë, kujtesë, mallkim i ëmbël e kokëfortësi dashurie. Është bjeshkë e djep, rudinë e aeroport, stan i djegur e ashensor pallati. Është zë i gruas që qan të birin e gjymtuar prej kooperativës dhe zë i burrave të vjetër që nuk e pranojnë se po plaken përpara pasqyrës. Është dritë që kërkon një atdhe dhe nuk gjen dot tokë ku të shkelë pa leje.
Në këto vargje flasin ata që zakonisht nuk dëgjohen.
Flasin bjeshkëtarët që zbresin malit me besën e kthimit. Flasin nënat që rrinë të ngrira pranë djepit të zbrazur, që ia vënë fëmijës emrin Shkëlqim dhe ia ruajnë ecjen si triumf në një video larg, në Londër. Flasin mërgimtarët që ngrenë dolli me mërzi dhe burrat “e vaktit”, tashmë të qeshur si fëmijë përpara një kamarierjeje që u shet iluzionin e rinisë së vet. Flasin zanat që nuk qajnë më, fëmijët që kurrë nuk ia mësuan emrin fqinjit, poetët që nuk janë pronarë të fjalës, dhe fjalët që shpojnë më thellë se plumbi.
Në këtë libër, fjala nuk rri e zbukuruar. Ajo stërvitet të rrojë.
Përmes saj ecin: Fishta pa varr dhe Kadareja me varr; Kosova që kërkon t’i rrijë krah Shqipërisë, si një shtat i vetëm; Shkumbini që ende shihet si vijë ndarëse mes gegërisë e toskërisë, por që zemra e poetit kërkon ta thajë, që të mos ndajë më askënd.
Këtu ka mall mërgimi, por jo mall folklorik; malli këtu është plagë reale, eshtrat e gjyshit që nuk i gjen dot më në rrënjët e verrit, bjeshkët që janë bërë dimër — “gusht e gunë” — sepse nuk ka më kush t’i ngjisë.
Ka dhimbje, por jo vetëm dhimbje.
Ka dashuri me sy të kaltër, që nuk zbret kurrë në tokë. Ka buzë të paputhura që ruhen si pasuria e vetme, si testament i një jete tjetër. Ka një fëmijë që hedh hapat e parë në Shqipëri, si njeriu i parë në Hënë — dhe një gjysh që lutet të mos e fusin në varr, nën bust, nën zinxhirë e nën emrin e vet të gdhendur në mermer, që të mos e burgosin as pas frymëmarrjes së fundit.
Ka revoltë, por jo thirrje politike.
Revolta këtu është shumë më e vjetër se fjalimet dhe shumë më e heshtur se zhurma e megafonëve. Është revolta e bredhëve që priten për Krishtlindje dhe hidhen më pas si mbeturina. Është revolta e malit që nuk ka më bjeshkëtarë, revolta e gjuhës që po humbet dhe revolta e emrit që po zëvendësohet me numra: dhomë hoteli, vend parkimi, tabelë varri. Është revolta kundër një kohe të marrë, siç thotë poeti: kohë që ngriti lapidarë për të përçarë të gjallët, i quajti “tradhtarë” disa bij të së njëjtës nënë dhe “dëshmorë” të tjerë, ndërsa në fund mbetëm ne, që sot e kësaj dite ende nuk dimë t’i pajtojmë.
Ka edhe një besim të mirëfilltë, të palëkundur, njerëzor.
Është besimi se dashuria është dimensioni i pestë i botës sonë — ajo që i jep kuptim hapësirës, kohës, dritës e kujtesës. Se pa të, as pema e Vitit të Ri nuk ndizet, as qielli nuk matet dot me krahët e njeriut. Është besimi se lutja nuk ka fe, por ka zë. Se ka Zot aty ku ka zemër të pastër. Se atdheu nuk është pronë, nuk është gardh, nuk është det i zaptuar, por është fjala që të thotë nëna dhe që e kupton edhe ai që nuk të do.
Kjo poezi ka rrënjë.
Ajo flet gegërisht, flet toskërisht, flet në gjuhë të njësuar, por kurrë nuk flet ftohtë. Ajo nuk trembet të zbresë në baltë dhe nuk ndruhet të qajë. Kjo poezi nuk lyp leje për të qenë e vërtetë. Disa vargje duken si rrëfim goje, disa si psherëtimë, disa si lutje e nënës për djalin, disa si shpullë për ne të gjithë. Ka këngë lahute, ka djersë stani, ka ashkla zjarri, ka lule plastike mbi varr, ka gjuhë që nuk dorëzohet. Ka edhe humor të hidhur, si kur njeriu nuk e njeh veten në pasqyrë dhe paguan dyfish për iluzionin e mashkullit që nuk është më.
Ka edhe Shqipëri.
Jo vetëm Shqipërinë e hartës — atë e ka humbur poeti mes digave, privatizimeve të bregut, antenave të huaja në maja dhe çizmes së qeveritarit që ia shtyp damarët këtij vendi. Por Shqipërinë që të mbetet mes dhëmbëve kur flet, Shqipërinë që nuk të lë ta harrosh as në mërgim, sepse dikush, diku, ende të thërret “bir”.
Në këto njëqind poezi ka shumë “unë”, ka shumë “ti” dhe ka një “ne” që herë duket i gjallë, herë duket i rrezikuar. “Unë jam unë, ti je ti”, shkruhet diku. Por po aq qartë thuhet: “Të dy shtatatdhe bashkë, prapë me u rritë.”
Ky libër mishëron pikërisht këtë përpjekje: të mos harrojmë si duken rrënjët.
Pa e fshehur, është edhe një akt dashurie. Një dashuri që nuk është as sentimentale, as e lehtë, as turistike. Është dashuri që mban aromën e djegur të drurit, shijen e kripur të lotit të nënës, shijen e qumështit të sapomjelë, shijen e kafesë së parë në stan, në ag të dritës. Është dashuri që nuk resht — edhe kur nuk ka më kush ta çojë bjeshkën prej gjumit.
Ti që po lexon tani, nuk je një lexues asnjanës. Nuk ke si të jesh. Ke hyrë në një shtëpi ku dera e odës së burrave rëndon si sirenë alarmi, ku oxhaku nuk nxjerr më tym dhe, në krevat, flenë dy njerëz “shpinë për shpinë”, por mes tyre ka një det. Kjo shtëpi është edhe jotja.
Prandaj këto poezi nuk të lënë thjesht t’i shohësh; ato të kërkojnë përgjigje.
Pyetja është kjo:
A ke ende zemër për t’u prekur?
A mund të mbash gjallë një emër, jo vetëm një numër?
A e di ku është atdheu yt, jo në hartë, por në gojë?
Nëse po — atëherë ke hyrë brenda.
Mirë se erdhe!
