Në vitin 2004, sa punoja redaktor në gazetë, më patën tërhequr vëmendjen intervistat e Ajete Zogajt, sidomos për përzgjedhjen e personaliteteve shqiptare dhe të huaja. Pastaj, dita-ditës, intervistat u bënë pasion gazetaresk i kësaj autoreje. Vite më vonë, kur u botua libri i parë "DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE", edhe pse disa sish i kisha lexuar më parë, në rilexim i kam përjetuar si vlera të domosdoshme për t’iu rikthyer e për t’i rilexuar. Me botimin e librit të dytë dhe të tretë, u ndërtua një trilogji duke kompletuar mozaikun e kësaj qasjeje letrare. Mirëpo, nga koha kur janë botuar intervistat e gjer në botimin e vëllimit të tretë, e pastaj gjer tani, kur jam duke i kompletuar shënimet për këtë libër, disa nga këto personalitete nuk janë më në mesin e të gjallëve, prandaj trilogjia, parë nga ky këndvështrim, bëhet monument i vlerës kulturore.
Librat e Ajete Zogajt i kam lexuar me përkushtim, madje ndonjëherë kam publikuar shënime si "Vitrinë e librit", apo ndonjë vlerësim më të plotë, por ajo që kam bërë janë skicat, shënimet dhe nënvizimet nëpër faqet e librit, mendime, vlerësime të të intervistuarve, apo edhe dukuri gjuhësore e stilistike, që më kanë bërë përshtypje. Më pas, kam vërejtur se këto të dhëna në rileximin e këtyre veprave më kanë ndihmuar për ta ndërtuar konceptualisht qasjen, mbase, për mua krejt të re, në fushën e kritikës letrare. Megjithatë, le të mbetet një shembull i mirë si duhet të vlerësohet angazhimi në fushën e gazetarisë, e sidomos angazhimi në letërsi e kritikë letrare, që prej kohësh me shumë pasion e kultivon Ajete Zogaj.
Ky kontinuitet ka krijuar një diakroni, krahasuar me punën e saj në gazetari. Shikuar në retrospektivë, është një mundësi për t’u parë qasja e temave të asaj kohe, në mënyrë shumë pozitive, dhe brenda këtij intervali kohor, disa nga kërkesat nëpër intervista sikur janë abuzuar, prandaj vlerësimi im është përqendruar në këtë diakroni, gjithnjë duke i kundruar ndryshimet sipas zhvillimeve nëpër etapa të kohës. Më saktësisht, midis një përshkrimi të një faze zhvillimore dhe një përshkrimi të ndryshimit të atij zhvillimi. Kjo sinkroni e fuqizon diakroninë, qoftë si proces evoluimi në një etapë të caktuar, qoftë thjesht si vlera letrare e artistike, disa prej të cilave janë të paarritshme dhe të patejkaluara edhe në kohën e tashme.
Evoluimi[1], sinkronia[2] dhe diakronia[3], përbëjnë një proces në zhvillim, ndërmjet një përshkrimi të ngjarjes dhe fenomenit në një fazë të caktuar, që kërkon një vlerësim kritik, kundruar nga retrospektiva e këtyre realizimeve, të cilat, nëse nuk kanë përjetuar ndonjë zhvillim dhe avancim, kanë mundur të stagnojnë, të thellohen, madje edhe të tjetërsohen.
Studimi që ka nisur nga shkaku
Në librin e parë të Ajete Zogajt, "DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE", është intervista me shkrimtarin Kim Mehmeti, i cili, pos të tjerash, jep këtë këshillë: "Ne duhet që njerëzve meritat t’ua themi derisa janë gjallë", dhe shpreh habinë pse, "Ne vetëm të vdekurit dimë t’i çmojmë!"[4]. Natyrisht, shkrimtari e ka shtjelluar këtë temë mjaft mirë, duke treguar se sulmet që i bëhen njeriut për të gjallë, nga të njëjtit njerëz, në ditën e vdekjes e pas saj, dëgjojmë kur flasin fjalë të mira, madje duke treguar për afrinë dhe miqësinë që paskan pasur me të ndjerin(!). Ky fenomen është i ditur për secilin, sikurse edhe për mua, por mua më nxiti për të sajuar këtë libër, për t’ia vlerësuar dijet Ajete Zogajt dhe për ta inkurajuar atë për të vazhduar punën e saj krijuese, qoftë edhe në fushën e kritikës dhe të studimeve letrare. Pra, të mos presim për t’u bërë të gjithë të famshëm! Prandaj, e admiroj shkrimtarin që më nxori nga letargjia dhe më hoqi frikën për të sajuar këtë libër!
Përkufizimi i zhanrit
Në momentin që jam përpjekur për t’i dhënë një përkufizim konkret krijimtarisë së Ajete Zogajt, m’u bë e qartë se nuk ishte punë aq e thjeshtë, dhe kjo gjë, në fillim më vuri në siklet, duke sfiduar vetveten, nëse do të arrija ta konkretizoja mendimin tim rreth konceptimit të këtij libri, i cili në shqyrtim ka Pesë Veprat e saj, tri të parat nga fusha e gazetarisë dhe dy të tjerat nga kritika letrare. Por, pasi edhe trilogjia me intervista trajton kryesisht aspekte të gjuhësisë dhe të shkencave humane, munda të konkludoja se edhe veprat e Ajete Zogajt mund të kategorizohen si “Krijimtari letrare”, pasi gati çdo gjë lidhet me zhvillimet gjuhësore, letrare, historike e kulturore, që epiqendër kanë gjuhën shqipe dhe shqiptarët!
Veprat e Ajete Zogajt, kurdoherë shquhen për vlera estetike, komunikim me lexuesin, gjuhë të pasur e fjali të strukturuar.
Edhe pse janë shkruar vite më parë, fillimisht të publikuara në faqet e gazetave ditore të Kosovës dhe të ndonjë gazete jashtë Kosovës, e më pas edhe në trilogjinë “DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE”, mund të shihen si:
Diakroni: Gjurmë e vlerave, si pasqyrim karakteristik i një kohe
Sinkroni: Parim që pasqyron vlerat karakteristike të një kohe
Evoluim: Pasqyrim i vlerave karakteristike të një kohe
Pa dyshim, intervistat janë produkt kulturor i një pune dhe i një kohe që mund të shihen si diakroni, rikthimi në libër paraqet një etapë të kontrolluar - sinkroni, që mund të përfaqësojë tërësinë e evoluimit të një procesi - mendimi, në një interval kohe të caktuar. Në trilogjinë me intervista “DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE (I-III)”, dallohen tri forma bazë të intervistimit.
Diakroni: Intervistat e strukturuara
Sinkroni: Intervistat gjysmë të strukturuara
Evoluim: Intervistat e pastrukturuara
Në pamje të parë:
Diakroni: Intervistë me personalitete: Autorja, ka sjellë njohuri rreth personit të intervistuar.
Sinkroni: Intervistë mbi çështjen: Autorja, ka sjellë njohuri rreth çështjeve (ta zëmë, albanologjike), duke i qartësuar ato zhvillime.
Evoluim: Intervistë për shprehjen e opinionit: Autorja gjithnjë ka kërkuar opinionin nga të intervistuarit për çështje të caktuara.
Në trilogjinë e Ajete Zogajt, përmes intervistave, është mbëltuar procesi krijues e letrar, që në thelb ka dijen dhe artin e fjalës, ngase, siç thuhet, ‘E para ishte fjala...’, si dhe kohën kur janë zhvilluar intervistat dhe aktivitetet kulturore e gjuhësore, pastaj botimin e librave të rinj etj. Me një fjalë, procesi krijues i saj u bë pjesë e shqyrtimeve të shpeshta letrare e kulturore për nevojat e gazetës.
Intervistat e botuara në trilogjinë, “DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE (I-III)” kanë prekur tërë historinë kulturore që lidhet ngushtë me gjuhën dhe letërsinë, duke vënë në fokus ndryshimet e mëdha, edhe ato në kulturë, letërsi, shkencë dhe gjuhësi. Autorja duhet lavdëruar për pozicionin e intervistave me autorë dhe individualitete të artit e të kulturës, që janë realizuar në formë artistike dhe më afër zhanrit letrar.
II. INTERVISTAT DHE KRITIKAT LETRARE
Në tekstet e tyre letrare, shkrimtarët kanë shprehur pikëpamjet e tyre për letërsinë dhe për zhvillimet letrare, si dhe për dukuri e fenomene që shoqërojnë njeriun, në përgjithësi. Intervista [ˈɪntɐrvju’] si nocion është ‘një anglicizëm në gazetari’, është një formë e komunikimit që ka për qëllim nxjerrjen e informacionit nga i intervisutari, faketet dhe opinionet personale, të cilat janë forma më autentike e dialogut.
Termi "intervistë" është një shpikje në anglisht, që rrjedh nga gjuha frënge "entrevue" (takim i rregulluar) ose "entrevoir" (për t'u parë shkurtimisht) dhe mjaft shpejt u përvetësua edhe në gjuhë të tjera, gjermanisht (interview), spanjisht (interviú). Megjithatë, në frëngjisht parapëlqehet më shumë termi "entretien", d.m.th.: bisedë - diskutim, bisedë - takim. Edhe në gjuhën shqipe përdoret termi "intervistë" dhe "bisedë", por në kuptimin esencial të nocionit janë pothuajse sinonime të njëra-tjetrës. Ajete Zogaj, në trilogjinë e saj, më tepër është pozicionuar nga shprehja “bisedë” (në trilogjinë e tretë), kurse dy të parat janë kategorizuar “intervista”
INTERVISTA SI NJË FORMË GAZETARIE
Intervista ka për synim që përmes bashkëbisedimit (si formë e shkrimit gazetaresk), të paraqesë njohuri, dukuri, ngjarje, zhvillime kulturore, gjuhësore e historike (në intervistat e trilogjisë së Zogajt). Bashkëbisedimi (intervistat) janë realizuar me elokuencë, duke paraqitur njohuritë, opinionet dhe mënyrat më të përshtatshme të komunikimit me bashkëbiseduesin, duke ua përcjellë këtë bashkëbisedim lexuesve të tjerë në mënyrë artistike.
Kjo e bën intervistën një formë të popullarizuar në të gjitha mediat, e cila jo vetëm shërben për të paraqitur fakte dhe për të ofruar informacion, por edhe për të prezantuar njerëz dhe personalitete. Edhe në këtë pikë, autorja ka arritur synimin e saj!
MATERIALE PËR NJË TEORI TË INTERVISTËS
Intervista është i vetmi zhanër teksti që u shpik në shekullin e 20-të. Ky përkufizim është dëgjuar më shpesh kohët e fundit - megjithëse pas dyerve të mbyllura. Ende mungojnë përshkrime dhe analiza që do të zbulonin dhe do të sistematizonin strukturën tekstuale të intervistave dhe kështu do të ofronin mundësinë e një justifikimi të bazuar për faktin se intervista qëndron e pavarur dhe ndoshta në një pozitë të barabartë me poezinë, romanin, esenë dhe dramën.
As ky tekst nuk do të jetë në gjendje të afrojë një justifikim të tillë. Përkundrazi, është një thirrje për një perceptim të diferencuar të intervistave, si një formë e shprehjes njerëzore, që duhet të përshkruhet dhe të përkufizohet si bashkëbisedim me zë dhe në formë të shkruar.
Në këtë aspekt, intervista lidhet me dy zhanret e tjera të tekstit, që gjithashtu mund të paraqiten (në mënyrë polemike), si shpikje të vërteta të shekullit të 20-të. Ky kapitull, nga Ajete Zogaj, është plotësuar te libri IV dhe V, të cilët janë me kritikë dhe vështrime letrare.
PËRFUNDIM
Intervistat janë një përpjekje për të arritur autenticitetin maksimal në prezantimin e personaliteteve të intervistuara, nëpërmjet formulimit të pyetjeve dhe përgjigjeve të drejtpërdrejta dhe të atyre të kthyera në letër. Grafikisht, intervista e shkruar dhe ajo e folur, esencialisht kanë dallime të mëdha, sepse intervistat e shkruara dhe të botuara në libër, siç është rasti me Ajete Zogajn, kanë predispozita të bëhen libra letrarë, kurse intervistat e folura lehtë mund të bëhen banale.
Kthimi i autores nga kritika dhe studimet letrare, ka predispozita pozitive që edhe kjo “trilogji” me biseda të shndërrohet në vepër letrare!...
Prishtinë, 03.02.2026.
[1] Evoluimi: Ndryshimet dhe zhvillimet ngadalë e shkallë-shkallë, janë ngjarje që pësojnë evolucion duke kaluar nëpër një varg fazash, siç kanë evoluuar edhe intervistat e trilogjisë “DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE”, me autore Ajete Zogajn.
[2] Sinkronia: Gjendja e kësaj krijimtarie, e shikuar si mundësi vlerash, sepse është zhvilluar dhe ka kaluar nëpër një fazë të caktuar historike.
[3] Evoluimi: Është hulumtimi diakronik, që shqyrton se si janë zhvilluar këto intervista dhe si është ndërtuar trilogjia “DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE”, me autore Ajete Zogajn, prandaj, ndryshe nga sinkronia, evoluimi diakronik supozon aspekte të njëpasnjëshme, shpeshherë zëvendësuese, krejtësisht në një vijë horizontale.
[4] Ajete Zogaj, "DIJA SI ART DHE ARTI SI DIJE I.", faqe 157.