I. Nga miti i dijes tek realiteti
i analfabetizmit funksional
Një nga paradokset më të mëdha të shoqërive shqiptare gjatë shekullit XX është kontrasti midis retorikës së lavdërimit të arsimit dhe realitetit të prodhimit të analfabetëve funksionalë. Në diskursin zyrtar, si në Shqipërinë e udhëhequr nga Enver Hoxha, ashtu edhe në Jugosllavinë e drejtuar nga Josip Broz Tito, arsimi paraqitej si “motori i progresit”, “arma më e fuqishme e revolucionit”, “fabrika e njeriut të ri”. Në praktikë, ai u shndërrua në instrument ideologjik për prodhimin e bindjes, konformizmit dhe nënshtrimit.
Analfabeti funksional nuk është ai që nuk di të lexojë e të shkruajë; përkundrazi, ai di të lexojë tekstin, por nuk di ta kuptojë; di të përsërisë formulën, por nuk di ta zbatojë; di të citojë, por nuk di të mendojë. Ai është produkt i një sistemi që privilegjon riprodhimin mekanik mbi mendimin kritik.
Ky fenomen nuk është rastësor. Ai është rezultat i drejtpërdrejtë i një kulture autoritare, ku mësuesi shndërrohet në zgjatim të pushtetit dhe nxënësi në objekt të disiplinës ideologjike.
II. Shqipëria enveriste: Arsimi
si instrument i diktaturës
Shpallja e Shqipërisë si “shteti i parë ateist në botë” në vitin 1967 ishte një akt simbolik i kontrollit total të shtetit mbi ndërgjegjen shoqërore. Nën regjimin e Enver Hoxha, arsimi nuk kishte si mision zhvillimin e mendimit të lirë, por formësimin e “njeriut të ri socialist”.
Revolucioni ideologjik i vitit 1967 shkatërroi institucionet fetare, mbylli kisha e xhami, dhe imponoi një uniformizim kulturor e moral. Në këtë klimë, mësuesi nuk ishte formues i personalitetit të lirë, por garant i ortodoksisë ideologjike. Çdo devijim nga vijëzimi partiak konsiderohej herezi politike.
Në këtë sistem:
• Programet mësimore ishin të ngarkuara me citate ideologjike.
• Historia rishkruhej sipas nevojave të partisë.
• Shkencat shoqërore ishin dogmatike dhe të mbyllura ndaj debatit ndërkombëtar.
Rezultati ishte krijimi i një brezi që njihte me përpikëri tekstin zyrtar, por nuk kishte zhvilluar aftësi analitike. Arsimi u bë proces indoktrinimi. Nxënësi mësohej të besonte, jo të dyshonte; të përsëriste, jo të analizonte.
Propaganda e paraqiste Shqipërinë si kulmin e përparimit botëror. Realiteti i izolimit ekonomik, i varfërisë strukturore dhe i kontrollit represiv u zbulua vetëm pas hapjes së kufijve në vitet ’90. Miti shpërtheu si flluskë sapuni.
III. Titizmi dhe liberalizmi relativ:
një tjetër formë kontrolli
Në Jugosllavinë e Josip Broz Titos, sistemi ishte më liberal krahasuar me Shqipërinë enveriste. Kishte hapje ndaj Perëndimit, lëvizje më të lirë dhe kontakte akademike më të gjera. Megjithatë, edhe këtu arsimi mbetej brenda kornizës së ideologjisë socialiste.
Në Kosovë dhe viset shqiptare të ish-Jugosllavisë, arsimi zhvillohej në tension të dyfishtë:
1. Ideologjia socialiste jugosllave (titiste).
2. Dimensioni kombëtar shqiptar, shpesh i kufizuar ose i mbikëqyrur.
Edhe pse titizmi ishte më tolerant, ai nuk e pranonte pluralizmin ideologjik. Kritikët e sistemit margjinalizoheshin. Programet mësimore ruanin filtrin ideologjik.
Në këtë kontekst, prodhimi i analfabetizmit funksional kishte karakter tjetër: më pak brutal, por po aq sistematik. Studentët dhe nxënësit mësonin të lundronin brenda kufijve të lejuar. Mendimi kritik ekzistonte, por vetëm brenda vijave të padukshme të sistemit.
IV. Mitologjia e “parajsës shqiptare”
dhe zhgënjimi historik
Shqiptarët e Kosovës dhe viseve të tjera shqiptare shpesh e idealizonin Shqipërinë si “parajsë kombëtare”. Kjo ishte një formë kompensimi psikologjik për mungesën e shtetit kombëtar.
Vizitat në vitet ’70 dhe ’80 ushqyen këtë mit për shumëkënd. Por hapja e kufijve në vitet ’90 zbuloi realitetin: varfëri ekstreme, institucione të dobëta, infrastrukturë të rrënuar dhe një kulturë administrative të ngurtë.
Kontrasti midis mitit dhe realitetit prodhoi zhgënjim të thellë. Ajo që ishte përfytyruar si parajsë rezultoi të kishte kaluar nëpër një ferr izolimi, një realitet që shpesh përshkruhej metaforikisht si një përjetim i ferrit dantesk.
Ky zhgënjim nuk ishte vetëm politik; ai ishte edhe arsimor. U pa qartë se sistemi nuk kishte prodhuar mendimtarë kritikë në masë, por kuadro ideologjikë me diploma dhe me kapacitete të kufizuara analitike.
V. Si prodhohet analfabeti funksional?
Prodhimi i analfabetizmit funksional ndodh përmes disa mekanizmave:
1. Autoriteti absolut i mësimdhënësit
Kur mësuesi shihet si figurë e pagabueshme, nxënësi mësohet të mos kundërshtojë. Kjo shkatërron kulturën e debatit.
2. Mësimi përmendësh
Sistemet autoritare privilegjojnë memorien mbi arsyetimin. Testet matin riprodhimin, jo kreativitetin.
3. Frika dhe ndëshkimi
Në klimë represive, gabimi penalizohet. Nxënësi mëson të heshtë.
4. Politizimi i dijes
Kur shkenca filtrohet nga ideologjia, ajo humb autonominë dhe integritetin.
5. Diploma si qëllim, jo si mjet
Në shoqëritë post-komuniste, diploma u kthye në simbol statusi. Cilësia mbeti dytësore.
VI. Tranzicioni: nga indoktrinimi
në kaos arsimor
Pas viteve ’90, sistemi arsimor në Shqipëri, Kosovë dhe viset shqiptare përjetoi transformime të shpejta. Ideologjia komuniste u zëvendësua nga pluralizmi formal. Por mungesa e reformës së thellë pedagogjike prodhoi një krizë tjetër.
Nga autoritarizmi kaluam shpesh në improvizim. Nga kontrolli ideologjik në tregun e pakontrolluar të diplomave. Universitetet private u shtuan me shpejtësi, shpesh pa standarde të qarta akademike.
Kështu, analfabetizmi funksional mori forma të reja:
• Studentë me diploma, por pa aftësi profesionale.
• Administratë me tituj, por me mungesë kompetence.
• Diskurs publik emocional, jo argumentativ.
Sistemi i ri nuk e zhduku fenomenin; ai vetëm e transformoi.
VII. Shoqëria dhe arsimi:
një pasqyrë e ndërsjellë
Shprehja se “si është shoqëria, ashtu është edhe arsimi” mbetet thelbësore. Një shoqëri që toleron korrupsionin, nepotizmin dhe mediokritetin nuk mund të prodhojë arsim cilësor.
Arsimi nuk është ishull i izoluar. Ai është reflektim i kulturës politike dhe morale. Nëse kultura politike është autoritare, arsimi bëhet autoritar. Nëse kultura publike është sipërfaqësore, arsimi prodhon sipërfaqësi.
Në Shqipëri dhe Kosovë, sfida nuk është vetëm reformimi i kurrikulës, por ndryshimi i mentalitetit: kalimi nga bindja tek analiza, nga frika tek dialogu, nga dogma tek kërkimi shkencor.
VIII. Përfundim: Nga riprodhimi i bindjes
tek emancipimi i mendimit
Analfabetizmi funksional është plagë e heshtur. Ai nuk shihet në statistika të thjeshta, por në cilësinë e debatit publik, në performancën institucionale, në kulturën e komunikimit.
Sistemet autoritare – qofshin enveriste apo titiste – prodhuan breza që mësonin të përsërisnin. Tranzicioni i pakontrolluar prodhoi breza që zotërojnë diploma pa thelb profesional.
Zgjidhja nuk qëndron në nostalgji për të kaluarën, as në glorifikim të reformave sipërfaqësore. Ajo që kërkohet është një revolucion pedagogjik i bazuar në:
• Mendimin kritik,
• Autonominë akademike,
• Integritetin profesional,
• Lirinë e debatit.
Vetëm atëherë arsimi mund të ndalë prodhimin e analfabetëve funksionalë dhe të fillojë formimin e qytetarëve të lirë e kompetentë.
Në fund, pyetja thelbësore nuk është vetëm “Si prodhojmë analfabetë funksionalë?”, por: A kemi guximin ta ndryshojmë sistemin që i prodhon?
Preshevë, më 20 shkurt 2026