Dokumentet themeluese përcaktojnë kufijtë e ndërhyrjes së Kuvendit në Dhomat e Specializuara. Çdo ndryshim duhet të kalojë provën e Kushtetutës, marrëveshjes me BE-në dhe mbrojtjes së të drejtave të njeriut.
Ligji që ndryshon Dhomat e Specializuara ndodhet tani në tavolinën e presidentes Justina Shiroka Pula. Kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, ia përcolli më 15 tetor. Presidentja ka tetë ditë për ta shpallur ose për ta kthyer në Kuvend. Bedri Hamza nga PDK-ja, partia që e propozoi ligjin, i ka kërkuar ta dekretojë "pa vonesa".
Përplasja rreth këtij ligji e ka zhvendosur debatin te sovraniteti i Kosovës. Por pyetja që kërkon përgjigje është konkrete: cilat pjesë të këtij mekanizmi mund të ndryshohen me ligj dhe cilat mbrohen nga Kushtetuta ose nga detyrime ndërkombëtare?
Përgjigjja duhet kërkuar në dokumentet që vetë institucionet e Kosovës i kanë miratuar. Ato tregojnë se Specialja është ngritur mbi tri shtresa juridike: ligjin, Kushtetutën dhe marrëveshjen ndërkombëtare. Ndryshimi i njërës nuk i ndryshon automatikisht të tjerat.
Çfarë ndryshon ligji
Kuvendi e miratoi ligjin më 6 tetor me 88 vota për, pa asnjë votë kundër dhe pa abstenime. Nisma erdhi nga PDK-ja, pas aktgjykimit të 16 shtatorit ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit.
Ndryshimet kryesore janë katër:
- Juridiksioni: kufizohet juridiksioni kohor dhe lëndor i Speciales. Ajo mbetet kompetente vetëm për vepra të caktuara: pretendimet për trafikim organesh, vrasjet e paligjshme, torturën dhe trajtimin mizor ose çnjerëzor, në rrethanat e përcaktuara në ligj.
- Kalimi i procedurave: procedurat që mbeten jashtë juridiksionit të ri u kalojnë institucioneve të drejtësisë në Kosovë.
- Të paraburgosurit: personat e paraburgosur që nuk përfshihen më në juridiksionin e Speciales transferohen në Kosovë.
- Dënimi: dënimi maksimal kufizohet në 15 vjet burgim. Thaçi u dënua në shkallë të parë me 25 vjet.
Secila nga këto dispozita prek një shtresë tjetër juridike. Prandaj secila duhet vlerësuar veç e veç.
Mbi çfarë qëndron Specialja
Më 14 prill 2014, presidentja Atifete Jahjaga dhe përfaqësuesja e lartë e BE-së, Catherine Ashton, shkëmbyen letrat për mandatin e EULEX-it dhe për gjykatën e ardhshme. Më 23 prill 2014, Kuvendi e ratifikoi këtë shkëmbim si marrëveshje ndërkombëtare, me Ligjin nr. 04/L-274 dhe me shumicë prej dy të tretash.
Më 3 gusht 2015, Kuvendi miratoi amendamentin kushtetues nr. 24, që shtoi nenin 162 për Dhomat e Specializuara dhe Prokurorinë e Specializuar. Po atë ditë miratoi edhe Ligjin nr. 05/L-053, që rregullon funksionimin e tyre. Ky është ligji që Kuvendi ndryshoi më 6 tetor.
Neni 19 i Kushtetutës përcakton se marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara kanë epërsi ndaj ligjeve të Kosovës. Neni 18 parashikon se ndryshimi ose tërheqja nga një marrëveshje ndërkombëtare ndjek të njëjtën procedurë si ratifikimi i saj.
Prandaj, miratimi i një ligji të ri nuk duhet ngatërruar me ndryshimin e marrëveshjes. Kjo nuk ia mohon Kuvendit pushtetin ligjvënës, por e vendos atë brenda rendit kushtetues. Sovraniteti ushtrohet edhe përmes zotimeve ndërkombëtare, dhe respektimi i tyre është pjesë e përgjegjësisë shtetërore.
Konsultimi me BE-në dhe precedenti i 2020-s
Në letrën e vitit 2014, Kosova zotohet të konsultohet me shefin e EULEX-it dhe përfaqësuesin e posaçëm të BE-së kur ndryshon ligje që prekin mandatin e misionit ose procedurat që burojnë nga hetimi i Task Forcës Speciale Hetimore. Nga ky formulim nuk del një e drejtë e përgjithshme e BE-së për të miratuar çdo ligj të Kosovës. Por detyrimi i konsultimit është i shkruar dhe duhet trajtuar si i tillë.
Ky detyrim është testuar një herë më parë. Më 24 gusht 2020, presidenti i atëhershëm Hashim Thaçi propozoi ndryshime në nenin 162 të Kushtetutës. Më 26 nëntor 2020, Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese vendosi njëzëri se ato i cenonin të drejtat e Kapitullit II, sidomos të drejtën e viktimave për hetim të pavarur dhe efektiv. Gjykata vuri në dukje edhe se propozimi nuk ishte bërë në konsultim me organet e BE-së, siç kishin paralajmëruar përfaqësuesi i lartë Josep Borrell dhe shefi i EULEX-it.
Vendimi i 2020-s nuk është aktgjykim për ligjin e sotëm. Por tregon dy gjëra. Mungesa e konsultimit ka pasur peshë juridike, jo vetëm politike. Dhe të drejtat e viktimave janë kriter me të cilin gjykata i mat ndryshimet.
Nëse konsultimi është bërë këtë herë, duhen dokumente: kur u dërgua teksti, cilat institucione u përfshinë dhe çfarë qëndrimesh dhanë. Deklaratat politike nuk e zëvendësojnë këtë evidencë. Komisionerja Marta Kos i quajti ndryshimet të papranueshme, ndërsa Shërbimi i Jashtëm i BE-së deklaroi më 8 tetor se ato bien ndesh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës.
Edhe një konsultim i rregullt nuk e zgjidh vetvetiu çështjen e përmbajtjes. Një ndryshim mund të jetë diskutuar me partnerët dhe sërish të ngrejë problem kushtetues. Po kështu, një ide që meriton debat mund të procedohet përmes një rruge juridikisht të gabuar.
Ku e ndal Kushtetuta ligjin e zakonshëm
Kufizimi më i qartë gjendet te vetë neni 162. Ai përcakton bazën kushtetuese të organizimit, funksionimit dhe juridiksionit të Dhomave të Specializuara dhe Prokurorisë së Specializuar.
Paragrafi 3 i këtij neni i jep Dhomës së Specializuar të Gjykatës Kushtetuese kompetencën ekskluzive për referimet kushtetuese sipas nenit 113 që lidhen me këto institucione. Çdo synim për ta zhvendosur këtë kompetencë me ligj përplaset drejtpërdrejt me Kushtetutën. Nëse një ndryshim kërkon një kompetencë që Kushtetuta ia ka dhënë një organi tjetër, shumica parlamentare nuk mjafton.
Edhe mandati ka mekanizmin e vet. Në vendimin e 26 nëntorit 2020, Dhoma Kushtetuese përsëriti se, sipas paragrafëve 13 dhe 14 të nenit 162, mandati vazhdon deri në njoftimin e Këshillit të BE-së për përfundimin e tij. Kjo është pyetja kryesore për dispozitat e reja që e kufizojnë mandatin: a mund ta bëjë një ligj atë që Kushtetuta ia ka lënë njoftimit të Këshillit?
Prandaj, mbështetësit e ndryshimeve duhet të tregojnë për secilën dispozitë çfarë ndryshon praktikisht, ku e ka bazën dhe nëse kërkon ndërhyrje edhe në një akt tjetër juridik. Edhe kundërshtarët duhet të identifikojnë përplasjet konkrete, në vend që ta mbyllin debatin me formulime të përgjithshme.
Çfarë mund të bëjë presidentja
Presidenca e pranoi ligjin më 15 tetor dhe njoftoi se presidentja do të veprojë brenda afatit ligjor. Sipas nenit 80 të Kushtetutës, ajo ka tri rrugë:
1. Ta shpallë ligjin. Ligji botohet në Gazetën Zyrtare dhe hyn në fuqi.
2. Ta kthejë në Kuvend, me arsyet përkatëse. Këtë të drejtë mund ta përdorë vetëm një herë.
3. Të mos veprojë. Nëse nuk vendos brenda tetë ditëve, ligji konsiderohet i shpallur pa nënshkrimin e saj.
Ka edhe një rrugë të katërt. Neni 113 e autorizon presidenten ta kontestojë përputhshmërinë e një ligji me Kushtetutën. Deputetët nuk e përdorën afatin e tyre: deri në mbylljen e tij, Kuvendi nuk mori asnjë ankesë.
Këtu lind pyetja që debati publik ende nuk e ka shtruar: cila gjykatë do ta shqyrtonte ligjin? Neni 162 ia rezervon Dhomës së Specializuar të Gjykatës Kushtetuese referimet që lidhen me Dhomat e Specializuara. Pra, një kontestim kushtetues i këtij ligji, nga presidentja ose nga kushdo tjetër që ka të drejtë, ka gjasa të përfundojë në Hagë, jo në Prishtinë.
Kritikat legjitime dhe rruga e tyre
Pavarësia gjyqësore nuk e përjashton kritikën ndaj funksionimit të një institucioni. Raporti i fundit i Avokatit të Popullit ngriti shqetësime për transparencën, llogaridhënien dhe respektimin e të drejtave të njeriut nga Specialja. Ai rekomandon që Kuvendi dhe Qeveria të krijojnë një mekanizëm të pavarur për monitorimin e procedurave në Hagë dhe që shqetësimet t'u adresohen Këshillit të Evropës dhe mekanizmave të tjerë ndërkombëtarë.
Ky raport tregon se kritikat kanë rrugë institucionale: monitorim, dokumentim dhe ankesë te organet kompetente. Kritika bëhet më e fortë kur mbështetet në raste të dokumentuara dhe në kërkesa që mund të trajtohen juridikisht. Ndryshimi i ligjit pas një aktgjykimi është rrugë tjetër, dhe duhet të qëndrojë juridikisht vetë.
Neni 162 kërkon edhe respektimin e të drejtave të Kapitullit II të Kushtetutës. Të drejtat e të akuzuarve dhe të dënuarve, drejtësia për viktimat dhe mbrojtja e dëshmitarëve duhet të trajtohen së bashku. Përgjegjësia penale individuale nuk duhet të kthehet në përgjegjësi kolektive të UÇK-së apo të luftës çlirimtare. Po aq, mbrojtja e dinjitetit të luftës nuk duhet t'i largojë viktimat dhe familjet e tyre nga vëmendja publike.
Prova që duhet kaluar
Për institucionet e Kosovës, hapi më bindës do të ishte publikimi i një analize të plotë juridike për dispozitat e reja, bashkë me dokumentet e konsultimit që mund të bëhen publike. Qytetarët duhet të kuptojnë cilat efekte janë juridikisht të mbështetura dhe cilat mbeten synime politike. Presidentja ka rastin ta bëjë këtë tani, me arsyetimin e vendimit të saj, cilido qoftë ai.
Kosova ka të drejtë të kërkojë nga BE-ja arsyetim të qartë për kundërshtimet e saj. Por këtë kërkesë e forcon duke paraqitur vetë argumente të sakta dhe duke respektuar procedurat që ka pranuar.
Votat mund ta miratojnë një ligj. Nëse ai mund t'i prodhojë efektet e premtuara, e përcaktojnë përmbajtja e tij, përputhja me Kushtetutën dhe me marrëveshjet, si dhe kontrolli juridik përkatës. Kjo është prova që duhet të kalojnë ndryshimet për Specialen.