Ndërsa debati publik në Kosovë përqendrohet te apeli i ish-drejtuesve të UÇK-së dhe te ligji i ri për Specialen, në Hagë ka nisur pothuajse në heshtje një procedurë tjetër: ajo për dëmshpërblimin e viktimave të krimeve për të cilat Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi u dënuan më 16 shtator.
Pyetja që del nga kjo procedurë është e thjeshtë, por përgjigjja jo: kush do t'i paguajë viktimat? Dy rastet e mëparshme të Specialës tregojnë se një urdhër për dëmshpërblim nuk do të thotë domosdoshmërisht që viktimat marrin para. Kjo procedurë nuk e rihap çështjen e fajësisë, e cila do të shqyrtohet në apel. Ajo merret me të drejtat që u njihen viktimave nga aktgjykimi i shkallës së parë.
Çfarë kërkohet dhe për katë
Më 14 tetor 2026, Avokati i Viktimave, Simon Laws, dorëzoi kërkesën për dëmshpërblim në emër të viktimave pjesëmarrëse në gjyq. Sipas një urdhri të trupit gjykues të 27 tetorit, ato janë 156. Në procedurat e Specialës, si viktima pjesëmarrëse mund të pranohen edhe familjarë të personave të vrarë ose të ndjerë, të cilët e vazhdojnë kërkesën në emër të tyre. Kërkesa është rreptësisht konfidenciale, ndaj nuk dihet ende sa kërkohet gjithsej. Dihet më shumë për shtrirjen e saj: mbrojtja e quajti aq të gjerë, me bazë të veçantë për secilën kërkesë individuale, sa kërkoi të përgjigjej me deri në 55 mijë fjalë në vend të 6 mijë fjalëve të zakonshme. Gjykata e pranoi.
Të gjitha viktimat pjesëmarrëse kanë masën mbrojtëse të anonimitetit ndaj publikut. Për të mbështetur kërkesën, Avokati i Viktimave paraqiti tri raporte të ekspertit Stefan Lerz për dëmin material dhe informacion shtesë për dëmin e disa viktimave. Ai kishte paralajmëruar edhe një raport për format e mundshme të dëmshpërblimit kolektiv.
Sipas kalendarit të caktuar në shtator, afati për përgjigjet e mbrojtjes dhe të Prokurorisë ishte 4 nëntori. Në momentin e shkrimit nuk ishte bërë publike nëse përgjigjet janë dorëzuar. Pas tyre, trupi gjykues do të nxjerrë urdhrin për dëmshpërblim. Ai urdhër mund të ankimohet.
Si funksionon, dhe pse jo në gjykatat e Kosovës
Ligji për Dhomat e Specializuara u jep viktimave tri të drejta në procesin penal: njoftimin, njohjen dhe dëmshpërblimin. Kur dikush shpallet fajtor, gjykata ka dy rrugë. Mund të nxjerrë vetë një urdhër për dëmshpërblim, individual ose kolektiv, ose mund t'i dërgojë viktimat në gjykatat civile të Kosovës. Në të dyja rastet, ligji lejon që të urdhërohet të paguajë vetëm i dënuari.
Më 16 shtator, të njëjtën ditë me aktgjykimin, trupi gjykues vendosi ta mbajë procedurën në Hagë. Ai vërejti se gjykatat civile të Kosovës nuk ofrojnë një rrugë "efektive dhe realiste" për këto viktima. Ligji për mbrojtjen e dëshmitarëve vlen vetëm për çështjet penale, dhe në rastet civile nuk janë zbatuar procedura anonimiteti. Kërkesat civile për krime lufte mund të jenë të parashkruara. Gjykata përmendi edhe atë që në aktgjykim e cilësoi "klimë të përhapur frike dhe frikësimi" ndaj dëshmitarëve të Specialës, duke shtuar se për shumë viktima një proces civil në Kosovë mund të sillte rreziqe sigurie.
Mbrojtja e kundërshtoi këtë. Ajo argumentoi se raportet e ekspertëve mbi të cilat u mbështet gjykata ishin shkruar pesë vjet më parë për rastin Mustafa, se refuzimi në bllok i gjykatave vendase është i parakohshëm dhe se është i dëmshëm për gjykatat e Kosovës. Mbrojtja e Veselit tha se, në vargësi të rasteve, disa viktima mund të shkojnë në Kosovë dhe të tjera jo. Më 2 tetor, gjykata i hodhi poshtë këto kundërshtime. Ajo shkroi se mbrojtja nuk kishte treguar asnjë rrethanë që kishte ndryshuar, dhe se pretendimi për dëm ndaj gjykatave të Kosovës injoron faktin që Specialja është vetë pjesë e sistemit të drejtësisë së Kosovës.
Çfarë tregojnë dy rastet e mëparshme
Specialja ka nxjerrë deri më tani dy urdhra për dëmshpërblim. Në të dyja rastet, të dënuarit u gjetën pa mjete të mjaftueshme për të paguar.
Në prill 2023, Salih Mustafa u urdhërua t'u paguajë 207 mijë euro tetë viktimave. Gjykata e gjeti atë pjesërisht pa mjete dhe i kërkoi programit të Kosovës për kompensimin e viktimave të krimit t'i shqyrtonte kërkesat, duke e ngarkuar Regjistrin të kërkonte kompensim në emër të tyre. Ministria e Drejtësisë u përgjigj se Regjistri nuk mund të vepronte për viktimat.
Në nëntor 2024, Pjetër Shala u urdhërua të paguajë 208 mijë euro. Gjykata e shpalli atë pa mjete, por e la përgjegjës për të gjithë shumën.
Në ato raste, numri i viktimave ishte i vogël. Në rastin Thaçi dhe të tjerët, të dënuarit u shpallën përgjegjës për ndalimin arbitrar të 385 personave, torturimin e 303, trajtimin mizor të 49 dhe vrasjen e 96 personave. Viktimat pjesëmarrëse në procedurë janë 156. Edhe pa e ditur shumën e kërkuar, ka shumë gjasa që ky të jetë urdhri më i madh për dëmshpërblim në historinë e Specialës.
Zbrazëtia ligjore e Kosovës
Këtu del problemi i vërtetë. Nëse të dënuarit nuk kanë mjete të mjaftueshme, viktimat rrezikojnë të mbeten pa dëmshpërblim efektiv, sepse mungon një mekanizëm i posaçëm që garanton zbatimin e këtyre vendimeve.
Trupi gjykues e tha këtë qartë në urdhrin e 2 tetorit: sipas informacionit para tij, ligjet e Kosovës për kompensimin e viktimave nuk vlejnë për viktimat e krimeve që gjykon Specialja. Ligji i vjetër për kompensimin e viktimave të krimit është zëvendësuar me një ligj të ri në vitin 2022, por sipas gjykatës kjo nuk e ka ndryshuar thelbin. Në rastin Mustafa, gjykata kishte konstatuar se asnjë viktimë nuk kishte përfituar ndonjëherë nga fondi i krijuar me ligjin e mëparshëm.
Në urdhrin ndaj Shalës, gjykata shkoi më tej. Ajo i bëri thirrje Kosovës të miratojë legjislacion dhe të krijojë një mekanizëm që i dëmshpërblen plotësisht viktimat kur i dënuari nuk mund të paguajë. Ajo kritikoi edhe ligjet ekzistuese për viktimat e luftës, sepse ato e njohin vetëm dëmin e shkaktuar nga "forcat armike", jo nga pjesëtarë të UÇK-së. Gjykata ka rekomanduar gjithashtu një fond besimi për viktimat, të administruar nga Regjistri. Ministria e Drejtësisë është përgjigjur se një fond i tillë kërkon ligj të veçantë. Sipas burimeve që gjetëm, ai fond nuk është krijuar ende.
Gjykata ngriti edhe çështjen e trajtimit të barabartë. Ajo vërejti se legjislacioni i Kosovës tashmë e financon mbrojtjen ligjore të të dyshuarve dhe të akuzuarve para Specialës, pa kërkuar provë se nuk kanë mjete, dhe parasheh kompensim në rast lirimi, ndërsa për viktimat nuk parashikohet asgjë posaçërisht. Në të njëjtin urdhër, gjykata citoi Komisionin Evropian, i cili kishte theksuar se Kosova ka një fond që u jep ndihmë juridike të akuzuarve dhe mbështetje financiare familjeve të tyre, por asnjë mbështetje për viktimat, dhe se është thelbësore që Kosova ta adresojë këtë pabarazi.
Ky është thelbi i paradoksit. Gjykata mund të vendosë sa u takon viktimave, por mjetet për t'i paguar varen nga të dënuarit dhe nga një shtet që deri tani nuk ka krijuar mekanizmin e kërkuar.
Çfarë vjen më pas
Pas përgjigjeve të palëve, trupi gjykues do të vendosë për shumën dhe formën e dëmshpërblimit: individual, kolektiv apo të dyja. Kjo procedurë ec paralelisht me apelin ndaj aktgjykimit kryesor. Afati për njoftimet e apelit është 27 nëntori, dhe pas tij palët kanë edhe 60 ditë për dosjen e plotë të apelit. Nëse Gjykata e Apelit ndryshon dënimet, kjo mund të ndikojë edhe te dëmshpërblimi.
Pasiguri shtesë sjell ligji i ri i Kuvendit për Specialen, i cili synon ta kufizojë juridiksionin e gjykatës dhe t'i kalojë disa raste në Kosovë. Nuk është e qartë nga burimet publike nëse dhe si do të prekte ai procedurën e dëmshpërblimit. Një gjë dihet: vetë trupi gjykues ka vendosur se gjykatat civile të Kosovës nuk janë, për momentin, rrugë efektive për këto viktima.
Edhe kur të vijë urdhri, mbetet pyetja kryesore: nga do të paguhet? Specialja pranon donacione vullnetare për dëmshpërblime, por sipas vetë gjykatës ato nuk i çlirojnë të dënuarit apo Kosovën nga detyrimet e tyre.
Përfundim
Në debatin për Specialen, viktimat janë zakonisht vetëm një numër në aktgjykim. Procedura e dëmshpërblimit i kthen ato në njerëz me kërkesa konkrete: 156 persona, që për arsye sigurie nuk mund të dalin as me emër.
Urdhri që do të vijë do të tregojë sa vlerëson gjykata dëmin e tyre. Por përvoja e rasteve Mustafa dhe Shala tregon se pyetja vendimtare nuk do të jetë sa, por kush paguan. Haga mund ta përcaktojë dëmin dhe ta urdhërojë dëmshpërblimin. Nëse të dënuarit nuk kanë mjete për të paguar, Kosova përballet me një pyetje që nuk mund ta shtyjë pafundësisht: a do të krijojë një mekanizëm që u mundëson viktimave ta realizojnë të drejtën e njohur nga gjykata, apo do t'i lërë ato me një vendim në letër?