Kuvendi i Kosovës pritet të vendosë sot nëse do ta rimiratojë pa asnjë ndryshim ligjin që ngushton mandatin e Gjykatës Speciale. Është i njëjti ligj që presidentja Justina Shiroka-Pula ua ktheu deputetëve me kërkesë të PDK-së, partisë që e kishte propozuar. Tani PDK-ja kërkon rrëzimin e vetos me 61 vota dhe premton ndryshimet brenda dy javësh. Ndërkohë, Bashkimi Evropian, Gjermania, Britania e Madhe dhe Italia paralajmëruan brenda një dite se votimi pa konsultime rrezikon marrëdhëniet e Kosovës me aleatët.
Çfarë ndodhi në Kuvend
Të enjten, më 12 nëntor, Kuvendi e futi në rend dite rishqyrtimin e ligjit me 79 vota për, pa asnjë kundër dhe pa abstenim. Kjo ndodhi pas një mocioni procedural që Vlora Çitaku paraqiti në emër të Grupit Parlamentar të PDK-së. Votimi vendimtar megjithatë nuk u mbajt. Pas pauzës së paraparë deri në orën 14:00, në sallë u kthyen më pak se 20 deputetë, sipas raportimeve nga seanca. Kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, e shtyu seancën për të premten në orën 11:00. "Unë nuk kam mundësi deri në pafundësi t’i pres deputetët", tha ajo.
Çitaku, ushtruese e detyrës së kryetares së PDK-së, u kërkoi deputetëve ta miratojnë ligjin në formën aktuale dhe menjëherë pas kësaj të nisin procesin e ndryshimeve. Ajo u zotua publikisht se PDK-ja do ta sjellë nismën e re të hënën, më 16 nëntor, dhe se ndryshimet do të përfundojnë brenda dy javësh. Sipas saj, partia e di se ky vendim do t’i kushtojë politikisht, por qëllimin e konsideron më të rëndësishëm se dëmi. Ajo tha gjithashtu se PDK-ja është e hapur për konsultime me BE-në, me aleatët ndërkombëtarë dhe me shoqërinë civile.
Nga aktgjykimi i 16 shtatorit te vetoja
Nisma u lind pas aktgjykimit të 16 shtatorit. Atë ditë Dhomat e Specializuara dënuan katërshen e ish-drejtuesve të UÇK-së me gjithsej 81 vjet burg: Hashim Thaçin dhe Jakup Krasniqin me nga 25 vjet, Kadri Veselin me 18 vjet dhe Rexhep Selimin me 13 vjet. Ndryshimet e propozuara nga PDK-ja u miratuan më 6 tetor me 88 vota, pak para se Kuvendi të zgjidhte presidenten. Bota Sot e ka përshkruar atë natë si marrëveshje mes PDK-së dhe Vetëvendosjes, ku njëra palë mori ligjin për Specialen dhe tjetra votat për presidenten.
Ligji e kufizon juridiksionin e Speciales vetëm te veprat e përmendura në raportin e Këshillit të Evropës të vitit 2011, pra te nxjerrja dhe trafikimi i organeve njerëzore dhe krimet e lidhura drejtpërdrejt me to. Periudha që mbulon gjykata nis nga 1 korriku 1999, në vend të 1 janarit 1998. Dënimi maksimal ulet nga burgimi i përjetshëm në 15 vjet. Rastet jashtë juridiksionit kalojnë te gjykatat dhe Prokuroria Speciale e Kosovës, dënimet mund të vuhen në Kosovë dhe të dënuarit mund të falen nga presidenti. Për rastet në vazhdim, pas vendimit të Panelit të Apelit, çdo mjet tjetër juridik do të shqyrtohej nga Gjykata Supreme në Prishtinë.
Më 22 tetor presidentja Shiroka-Pula e ktheu ligjin për rishqyrtim. Ajo pranoi kërkesën zyrtare të vetë PDK-së që disa dispozita të rishikoheshin. Kjo e bën situatën të pazakontë: partia që kërkoi kthimin e ligjit tani kërkon që vetoja të rrëzohet dhe ligji të hyjë në fuqi ashtu siç ishte.
Aktorët dhe interesat e tyre
Për PDK-në, ligji është edhe çështje e identitetit politik, sepse në Hagë janë dënuar ish-drejtues të saj. Rruga "voto sot, ndrysho nesër" synon të mos humbasë atë që partia fitoi më 6 tetor. Njëkohësisht, u tregon partnerëve se PDK-ja pranon korrigjime.
Vetëvendosja ka dhënë sinjale të përziera. Shefja e Grupit Parlamentar, Arbërie Nagavci, i tha Radios Evropa e Lirë se partia do ta votojë sërish versionin e 6 tetorit. Në seancë, megjithatë, ajo tha se mënyra si po trajtohet ligji nuk është rruga e duhur, edhe pse VV-ja e mbështeti futjen e tij në rend dite. Deputeti Adnan Rrustemi kishte kërkuar në Komisionin për Legjislacion një nismë të re ligjore dhe kishte paralajmëruar kundër nxitimit. Kryeministri Albin Kurti, në Forumin e Paqes në Paris më 10 nëntor, nuk iu referua drejtpërdrejt ndryshimeve ligjore. Ai tha se pakënaqësitë me aktgjykimin duhet të adresohen përmes apelit.
LDK-ja mbetet kundër. Ish-presidentja Vjosa Osmani, tani deputete e LDK-së, deklaroi se partia nuk e mbështet rrëzimin e vetos nëse synohet kalimi i të njëjtit ligj. Sipas saj, ai nuk përputhet as me Kushtetutën, as me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës. Deputeti Ermal Sadiku la të hapur mbështetjen vetëm për ndryshime të hartuara përmes një procesi gjithëpërfshirës. Aleanca, përmes Besnik Tahirit dhe Ramush Haradinajt, e ka mbështetur rivotimin.
Reagimet ndërkombëtare erdhën njëra pas tjetrës. Zyra e BE-së në Kosovë shprehu shqetësime serioze për pavarësinë e gjyqësorit, mbrojtjen e viktimave dhe dëshmitarëve, vazhdimësinë e të drejtave procedurale dhe llogaridhënien. Ajo kërkoi konsultime para çdo miratimi. Ambasada gjermane deklaroi: "Ne pajtohemi plotësisht me këtë deklaratë të BE-së". Ambasada italiane shprehu keqardhje që konsultimet ende nuk janë mbajtur. Ajo britanike paralajmëroi se ndryshimet rrezikojnë marrëdhëniet e Kosovës me partnerët dhe e nxiti Kuvendin të marrë kohë për konsultime. Komisionarja evropiane për Zgjerim, Marta Kos, kishte thënë më 4 nëntor se amendamentet rrezikojnë përparimin e Kosovës drejt integrimit evropian.
Pse "voto sot, ndrysho nesër" nuk është kaq e thjeshtë
Ish-gjyqtari i Gjykatës Kushtetuese, Kadri Kryeziu, shpjegoi në emisionin "Five" në TV Dukagjini se presidentja ka të drejtë ta kthejë një ligj vetëm një herë. Nëse Kuvendi e miraton sërish me së paku 61 vota, ligji hyn në fuqi drejtpërdrejt, pa dekret presidencial. Sipas tij, në formën aktuale ligji nuk mund të amendamentohet, sepse është i pezulluar. Çdo ndryshim në përmbajtje kërkon një proces të ri ligjvënës, që nis nga zero.
Kjo do të thotë se, nëse sot kalon versioni i 6 tetorit, ndryshimet e premtuara nga PDK-ja do të bëheshin përmes një nisme tjetër. Ajo nismë duhet të kalojë të gjitha procedurat parlamentare, ndërkohë që ligji i rimiratuar do të ishte tashmë në fuqi. Ligji mund të përballet edhe me kontestim kushtetues. Kushtetuta u jep dhjetë ose më shumë deputetëve të drejtën ta dërgojnë një ligj në Gjykatën Kushtetuese brenda tetë ditësh nga miratimi. LDK-ja dhe Zyra e BE-së e kanë ngritur tashmë pyetjen e kushtetutshmërisë.
Çfarë do të thotë për Kosovën dhe për diasporën
Pasoja kryesore lidhet me rrugën evropiane. Kosova kërkon statusin e kandidatit për anëtarësim në BE dhe pranimin në Këshillin e Evropës. Kurti u takua të enjten në Dublin me sekretarin e përgjithshëm të Këshillit të Evropës, Alain Berset. Njohës të cituar nga Radio Evropa e Lirë vlerësojnë se konsultimet me BE-në për Specialen mund të ndihmojnë në rikthimin e besimit të partnerëve evropianë. Nuk është hera e parë që Brukseli vendos vijë të kuqe për këtë gjykatë. Në janar 2018, pas nismës së 43 deputetëve për shfuqizimin e ligjit, BE-ja deklaroi se çdo përpjekje për ta shfuqizuar ose ndryshuar mandatin e Dhomave të Specializuara do të ndikonte negativisht në marrëdhëniet me Kosovën.
Për diasporën në Gjermani dhe Zvicër, qëndrimi i Berlinit ka peshë të veçantë. Gjermania, ku jeton një pjesë e madhe e mërgatës, është anëtare e Kuintit, dhe ambasada e saj nuk la hapësirë për interpretim. Ndërkohë, Ambasada amerikane paralajmëroi shtetasit e saj për protesta në Prishtinë gjatë javëve në vijim. Njoftimi nuk përmend organizatorë, data apo arsye.
Skenarët e mundshëm
Në skenarin e parë, ligji merr 61 vota ose më shumë dhe hyn në fuqi pa dekret. PDK-ja do ta paraqiste nismën e re të hënën, por kundërshtarët mund ta çojnë ligjin në Gjykatën Kushtetuese. BE-ja i ka cilësuar ndryshimet si në kundërshtim me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës, ndaj reagimi i Brukselit do të ishte faktori kryesor në javët pasuese.
Në skenarin e dytë, ligji nuk i merr votat e nevojshme. Atëherë, sipas shpjegimit të Kryeziut, çdo ndryshim duhet të nisë nga zero, me mundësinë e konsultimeve që kërkojnë BE-ja dhe aleatët.
Në skenarin e tretë, votimi shtyhet sërish dhe partitë hyjnë në konsultime, siç e nxiti Kuvendin ambasada britanike. Ky skenar varet kryesisht nga qëndrimi përfundimtar i Vetëvendosjes, pa votat e së cilës pragu i 61 votave vështirë se arrihet.
Çfarë duhet ndjekur në ditët në vijim
Vëmendja do të jetë te numri i votave në seancën e sotme dhe te qëndrimi përfundimtar i Vetëvendosjes. Më pas, te nisma që PDK-ja ka premtuar për të hënën, 16 nëntor, dhe te reagimi i BE-së e i ambasadave pas votimit. Po ashtu, te afati tetëditor për një kontestim të mundshëm në Gjykatën Kushtetuese dhe te protestat e paralajmëruara në Prishtinë. Paralelisht, apeli i katërshes në Hagë mbetet rruga që Qeveria e ka përmendur si mënyrën për t’i adresuar pakënaqësitë me aktgjykimin.