Ka vende që nuk vizitohen thjesht për t’u parë, por për t’u përjetuar. Të tilla janë hapësirat ku historia nuk qëndron vetëm në libra, por merr frymë në mure, në gurë, në fotografi dhe në kujtesë. Një përjetim i tillë është vizita në Frasnitë, në bibliotekën e ngritur nga Antonio Bellusci — misionari, studiuesi dhe atdhetari arbëresh që jetën ia kushtoi ruajtjes së identitetit shqiptar.
Udhëtimi ynë kishte nisur në Maki të Kozencës, në shtëpinë ku lindi Jeronim De Rada. Prekja e portës së vjetër dhe ngjitja e shkallëve ku ai kishte ecur dikur, ishte një akt simbolik: një lidhje e drejtpërdrejtë me fillesat e Rilindjes sonë kombëtare. Para bustit të tij prej bronzi, ndjeva sikur historia po më fliste, sikur po më orientonte drejt një tjetër stacioni të kujtesës sonë kolektive — Frasnitës.
Frasnita sot është më shumë se një qytezë arbëreshe; ajo është një qendër e gjallë kulture, një dëshmi e qëndrueshmërisë së identitetit përtej shekujve. Atë ditë ishim mbi dyzet vizitorë nga vende të ndryshme të Evropës: Zvicra, Gjermania, Kosova, Shqipëria dhe Ilirida. Rrugicat e ngushta, me mbishkrime në shqip dhe italisht, dëshmonin për bashkëjetesën e gjuhëve, por edhe për një përkushtim të vetëdijshëm ndaj trashëgimisë.
Biblioteka e Atë Bellushit, e vendosur në një shtëpi katërqindvjeçare prej guri, qëndron si një kullë kujtese në zemër të qytetit. Ajo nuk është vetëm një institucion librash; është një monument i gjallë i punës kërkimore dhe i përkushtimit kombëtar. Mbi dhjetë mijë libra dhe qindra revista përbëjnë një pasuri të rrallë dokumentare, të mbledhur me durim e sakrificë. Çdo raft, çdo dosje, çdo fotografi është pjesë e një mozaiku të madh që flet për arbëreshët dhe arvanitasit, për rrënjët, gjuhën dhe vijimësinë.
Atë Bellushi ishte figurë shumëdimensionale: prift, misionar, antropolog, etnograf, historian, gjuhëtar. Ai nuk u mjaftua me ruajtjen e kujtesës; ai e sistemoi, e analizoi dhe e mbrojti shkencërisht tezën e vijimësisë iliro-shqiptare. Për të, identiteti nuk ishte slogan, por mision. Shpesh theksonte se “atje ku është një shqiptar, është një Shqipëri; atje ku është një arbëresh, është një Arbëri.” Kjo fjali përmbledh thelbin e veprimtarisë së tij: kombin si hapësirë shpirtërore që nuk kufizohet nga gjeografia.
Vizita në ambientet e brendshme të bibliotekës krijon një ndjesi të veçantë. Fotografitë e priftërinjve arbëreshë të shekujve të kaluar, dokumentet e rralla, arkivat e sistemuara me kujdes — të gjitha dëshmojnë për një jetë të tërë pune të palodhur. Edhe dhoma e tij e thjeshtë e gjumit, me një shtrat modest dhe pak sende personale, flet për përulësinë e një njeriu që madhështinë e kërkoi në shërbim, jo në luks.
Në oborrin e gjelbëruar të bibliotekës, një portë metalike mban dy simbole të gdhendura: anijen dhe shqiponjën. Anija kujton largimin e arbëreshëve nga trojet shqiptare dhe kalimin përtej detit; shqiponja dëshmon se, pavarësisht kohës dhe largësisë, identiteti mbeti i paprekur. Këto dy simbole përmbledhin historinë e mërgimit dhe të qëndresës — një histori që vazhdon të frymëzojë.
Figura e Atë Bellushit nuk është thjesht pjesë e së kaluarës. Ajo mbetet një udhërrëfyes për brezat e rinj studiuesish dhe veprimtarësh kulturorë. Në një kohë kur globalizimi shpesh zbeh dallimet kulturore, përvoja e Frasnitës dëshmon se ruajtja e identitetit kërkon vizion, punë të palodhur dhe përkushtim të thellë shpirtëror.
Vizita në bibliotekën e tij nuk ishte vetëm një ndalesë në një itinerar kulturor. Ishte një rikthim te rrënjët, një përballje me përgjegjësinë që trashëgimia jonë na ngarkon. Sepse bibliotekat e tilla nuk janë vetëm depo librash; ato janë tempuj kujtese. Dhe kujtesa, kur ruhet me dashuri e përkushtim, shndërrohet në dritë që ndriçon të ardhmen.
Frasnita mbetet kështu jo vetëm një vend në hartë, por një simbol: simbol i qëndresës kulturore, i lidhjes së pandërprerë me origjinën dhe i një amaneti që kërkon të vazhdohet.