Vëllimi me tregime “Një tortë, dy puthje” paraqet një mozaik të pasur rrëfimesh ku ndërthuren kujtesa historike, përvoja e
emigrimit, dhimbja familjare, trauma e diktaturës, dashuria,humori dhe absurdi i jetës së përditshme.
Që në tregimin e parë,i cili i jep titullin gjithë vëllimit, autori vendos përballë dy kohë:
të kaluarën e dhunshme shqiptare dhe të tashmen e një brezi të ri që përpiqet të jetojë i lirë nga armiqësitë e trashëguara.Në këtë
kuptim, libri nuk është thjesht një përmbledhje tregimesh të veçuara, por një udhëtim nëpër kujtesën individuale dhe
kolektive të shqiptarëve, brenda dhe jashtë atdheut.
Tregimi “Një tortë, dy puthje” është një hyrje simbolike dhe shumë domethënëse në botën e vëllimit.Ngjarja zhvillohet në
komunitetin shqiptar të Nju-Jorkut, ku kameramani Duli është dëshmitar i gëzimeve, sekreteve dhe dramave familjare. Dasma
e një çifti të ri rrezikon të prishet për shkak të një historie të vjetër gjaku.
E kaluara, e ushqyer nga komunizmi,Sigurimi,
ndarja politike dhe hakmarrja, kërcënon të helmojë të ardhmen.
Megjithatë, të rinjtë refuzojnë të bëhen pengje të urrejtjeve të trashëguara. Ata vendosin ta zhvillojnë dasmën dhe të ftojnë
edhe vëllain e nuses, pavarësisht kërcënimeve. Në fund, dy puthjet – ajo e çiftit të sapomartuar dhe ajo e dy të rinjve që
ndodhen pranë tyre – marrin një vlerë të veçantë simbolike. Ato shndërrohen në shenjë pajtimi dhe në një përgjigje ndaj historisë. Dashuria, muzika, flamujt dhe festa nuk e fshijnë të kaluarën,por e mposhtin atë duke mos lejuar që ajo të përsëritet.
Këtu qëndron edhe një nga idetë më të fuqishme të vëllimit: e ardhmja mund të ndërtohet vetëm atëherë kur brezat e rinj
refuzojnë të trashëgojnë urrejtjen.
Një tjetër tregim i rëndësishëm është “Tavolina 21”, i cili ndërton një urë mes së kaluarës dhe së tashmes përmes kujtimeve të një dashurie rinore.Numri 21 përsëritet si një
motiv simbolik: është numri i dhomës ku protagonisti dhe Vjollca u puthën për herë të parë, por edhe numri i tavolinës ku
takohen shumë vite më vonë. Kjo përsëritje krijon ndjesinë se koha nuk ecën gjithmonë në vijë të drejtë; herë-herë ajo kthehet,sjell kujtime dhe u jep njerëzve mundësinë të përballen me atë që kanë lënë pezull.
Tregimi ka një ton të lehtë, humoristik dhe nostalgjik, sidomos në përshkrimin e natës studentore, mirëpo,pas humorit fshihet
një ndjenjë e thellë humbjeje.
Personazhet janë shpërndarë në vende të ndryshme të botës dhe jeta i ka çuar në drejtime të ndryshme.
Takimi mes dy të rinjve të dikurshëm nuk përfundon në një ribashkim romantik,por në një keqkuptim të dhimbshëm.
Një shaka e pavend për një makinë “me shumë pronarë” dhe një ish-të dashur të divorcuar e lëndon Vjollcën.
Përmes këtij episodi, autori tregon se fjala mund të ketë pasoja të rënda edhe kur thuhet pa qëllim të keq.
Tregimi është një reflektim mbi kohën, krenarinë, keqkuptimet dhe pamundësinë për ta rikthyer plotësisht të shkuarën.
Në planin historik dhe emocional, një nga tregimet më të fuqishme është “Pëlhura e bardhë në lis”. Kjo histori trajton ndarjen e familjeve shqiptare nga kufiri mes Shqipërisë dhe Jugosllavisë. Kufiri nuk paraqitet vetëm si vijë politike, por si një plagë që ndan nëna e bija, vëllezër e motra, të gjallët nga kujtimet e tyre. Pëlhura e bardhë mbi lis dhe tymi i zi i
dëllinjave bëhen një sistem i fshehtë komunikimi, një alfabet i heshtur përmes të cilit dy gra i tregojnë njëra-tjetrës se janë ende
gjallë.
Ky tregim ka një forcë të veçantë poetike. Pëlhura e bardhë është simbol i jetës, shpresës dhe besnikërisë, ndërsa lisi përfaqëson qëndrueshmërinë dhe vazhdimësinë.
Amaneti i nënës Borë trashëgohet nga brezi në brez dhe dëshmon se dashuria familjare mund t’i rezistojë edhe diktaturës, telave me gjemba dhe kalimit të katër dekadave.
Pjesa për Pranverën është veçanërisht prekëse, sepse ajo vazhdon ritualin edhe pas vdekjes
së nënës Borë, duke i “zgjatur” asaj jetën përmes besimit se bija matanë kufirit ende e sheh sinjalin.
Përfundimi, me fjalët “Nënat nuk vdesin kurrë, kur bijat e bijtë i mbajnë të gjalla në mendje e në shpirt”, përmbledh një nga mesazhet kryesore të gjithë librit: kujtesa është një formë e dashurisë dhe e mbijetesës.
Në tregimin “Vjedhësi i aktualitetit”, autori përqendrohet te pasojat e diktaturës dhe të një tranzicioni politik që nuk ka sjellë
drejtësi të plotë. Emigranti që përballet me gjykatësin amerikan ka humbur tokën, punën, dinjitetin dhe sigurinë. Megjithatë, gjykatësi i kujton se atij i është vjedhur edhe e tashmja, sepse ai ka pranuar të jetojë nën frikë dhe nën varësinë e thasëve të miellit.Ky është një tregim me ngarkesë të fortë sociale dhe
politike. Ai shtron pyetjen nëse viktima e një sistemi është gjithmonë vetëm viktimë, apo nëse, në një moment të caktuar, duhet të marrë përgjegjësi për zgjedhjet e veta.
Po kështu, “Koha e gjymtimit” është një rrëfim i fuqishëm për përplasjen midis individit dhe pushtetit. Gruaja e quajtur
“Arushë Mali” nuk pranon të nënshtrohet dhe nuk shkon në zyrën e pushtetarëve, edhe kur kërcënohet me burgim. Ajo mbron dinjitetin e saj, por mbi të gjitha ngre zërin për fëmijët
dhe për djalin e gjymtuar nga një aksident që lidhet me shfrytëzimin dhe neglizhencën e drejtuesve.
Përballë varfërisë së saj dhe vuajtjes së fëmijës, kryeprokurori e humbet sigurinë e
fillimit. Tregimi tregon se edhe brenda një sistemi represiv mund të shfaqen çaste ndërgjegjësimi, kur e vërteta bëhet më e
fuqishme se urdhri.
Vëllimi përmban edhe tregime më të lehta, ku humori përdoret si mjet kritik.
“Pasaporta e Artës” trajton ngacmimin,
shpërdorimin e pushtetit dhe dinjitetin njerëzor. Arta, edhe pse vihet në siklet nga drejtuesit e televizionit, nuk lejon që ata t’ia
rrëmbejnë krenarinë. Pasaporta e saj fizike mund të humbasë, por ajo fiton një “pasaportë” tjetër, morale, që askush nuk mund t’ia marrë.
Në tregimet “Rivali”, “Shalqini”, “Gjyshe me
botoks” dhe “Basti i lagjes”, autori përdor batutën, keqkuptimin dhe situatën komike për të zbuluar dobësitë njerëzore:
mendjemadhësinë, vanitetin, dëshirën për t’u dukur dhe mungesën e vetëpërmbajtjes.
Një vend të veçantë zënë edhe tregimet e emigrimit. Në to shfaqet jeta e shqiptarëve në Amerikë: puna, dokumentet, bashkimi familjar, kujtimet e atdheut dhe vështirësia për t’u përshtatur në një shoqëri të re. “Qytet i plakur” dëshmon se emigracioni nuk është vetëm një udhëtim drejt mundësive, por
edhe një proces i lodhshëm, i mbushur me pritje, pasiguri dhe ndarje. Ndërsa “Një çmim me vlerë” e vendos lirinë në qendër të
vëmendjes. Dy burra që kanë humbur pjesë të trupit në përpjekje për t’u larguar nga diktatura e shohin sakrificën e tyre si një
çmim të drejtë për lirinë. Ky tregim e shndërron kujtimin e plagëve personale në një vlerësim të madh për të drejtën e njeriut për të jetuar i lirë.
Në aspektin stilistik, vëllimi dallohet për gjuhë të drejtpërdrejtë, rrëfim të qartë dhe dialogë të gjallë. Autori di të kalojë nga
dramatikja te komikja pa e humbur natyrshmërinë. Shpesh përdor detaje konkrete, shprehje popullore dhe elemente të jetës
së përditshme, duke i bërë personazhet të besueshme. Në disa tregime, veçanërisht në ato humoristike, ritmi është i shpejtë dhe
përfundimi mbështetet te një batutë. Në tregimet historike e familjare, ritmi ngadalësohet dhe rrëfimi merr ngjyrim meditues.
Megjithatë, vëllimi nuk është i njëtrajtshëm në nivelin artistik.
Disa tregime kanë një ndërtim më të plotë, personazhe më të zhvilluara dhe një simbolikë më të fuqishme, ndërsa disa të tjera
ngjajnë më shumë me anekdota ose skica humoristike.
Kjo larmishmëri mund të shihet edhe si një pasuri, sepse libri ofron emocione të ndryshme: të bën të mendosh, të trishtohesh dhe të qeshësh.
Në përfundim, “Një tortë, dy puthje” është një vëllim që ndërton një dialog mes së shkuarës dhe së tashmes. Ai flet për plagët e historisë, por edhe për mundësinë e shërimit; për emigrimin, por edhe për lidhjen e pandërprerë me vendlindjen; për dhimbjen, por edhe për humorin si mënyrë mbijetese.
Tregimet e këtij libri na kujtojnë se njeriu mund të humbasë tokën, shtëpinë, të afërmit apo një pjesë të trupit, por nuk duhet të humbasë kujtesën, dinjitetin dhe dëshirën për liri.
Ky është, në thelb, mesazhi më i rëndësishëm i vëllimit: e kaluara duhet kujtuar, por e ardhmja duhet ndërtuar me dashuri, guxim dhe përgjegjësi.
