Kongresi i Manastirit përfaqëson një nga aktet më të rëndësishme të vetëdijes kombëtare shqiptare. Unifikimi i alfabetit nuk ishte vetëm një vendim gjuhësor, por një projekt qytetërues, arsimor dhe identitar, që dëshmoi se gjuha është themeli i kujtesës historike, i unitetit kombëtar dhe i vazhdimësisë kulturore. Ta nderojmë këtë trashëgimi jo vetëm me përkujtim, por me dije, përgjegjësi dhe përkushtim ndaj gjuhës shqipe. Ata bashkuan një komb përmes dijes dhe idealit. Ne, më shumë se një shekull më vonë, shpesh po e ndajmë atë përmes inateve, interesave dhe ambicieve personale. Sa herë që vjen 22 Nëntori, Dita e Alfabetit, ne shqiptarët kthehemi me krenari te Kongresi i Manastirit i vitit 1908. Kujtojmë një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare, nderojmë burrat që patën guximin të merrnin vendime historike dhe flasim për bashkimin, gjuhën dhe identitetin kombëtar. Por, a kemi guximin të bëjmë edhe një gjë tjetër? Të shikojmë veten në pasqyrë dhe të pranojmë se, në shumë aspekte, kemi dështuar ta ruajmë frymën e atyre burrave të mëdhenj. Por, a kemi guximin të bëjmë edhe një gjë tjetër? Të shikojmë veten në pasqyrë dhe të pranojmë se, në shumë aspekte, kemi dështuar ta ruajmë frymën e atyre burrave të mëdhenj. Në Manastir u mblodhën njerëz me dije, karakter dhe vizion kombëtar. Aty ishin figura si Mithat Frashëri, Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Parashqevi Qiriazi, Gjergj Qiriazi, Shahin Kolonja, Ndre Mjeda, Bajo Topulli, si dhe shumë atdhetarë e intelektualë të tjerë, të cilët përfaqësonin një elitë që e kuptonte peshën e përgjegjësisë historike. Ata nuk shkuan në Manastir për të luftuar njëri-tjetrin, për të siguruar poste, për të ndërtuar karrierë personale apo për t'u dëshmuar se kush ishte më i rëndësishëm. Ata shkuan për një ideal që ishte shumë më i madh se vetja e tyre: një gjuhë, një alfabet, një vetëdije dhe një e ardhme për kombin shqiptar.
Imagjinoni sikur këta burra dhe gra të mëdha të ngriheshin sot nga historia dhe të shikonin realitetin tonë!
Çfarë do të mendonin për mënyrën se si sillemi me njëri-tjetrin?
Çfarë do të thoshin kur të shihnin se njerëzit me dije dhe vepra lihen jashtë, ndërsa ata që dinë të përdorin bërrylat, të bëjnë zhurmë dhe të sigurojnë pozita shpesh vendosen në krye?
Madje, po të shihnin se si disa njerëz, që kanë mundësi të bëjnë mirë, të bashkojnë dhe të ndërtojnë, zgjedhin të kujdesen vetëm për veten dhe grupin e tyre, ndoshta do të ndienin një zhgënjim aq të madh, sa do të kishin përbuzje për këtë egoizëm dhe hipokrizi. Nuk do të ishte e tepruar të thuhej se disa prej sjelljeve të sotme do t'i fyenin rëndë idealet për të cilat ata punuan. Sepse është e rëndë të trashëgosh një histori të ndërtuar mbi sakrifica dhe ta kthesh të tashmen në një garë interesash personale! Sot, në tokat tona shqiptare, por edhe në mërgatë, jemi të thyer e të përçarë. Inati, xhelozia, hipokrizia dhe protagonizmi kanë zënë vend aty ku duhej të mbretëronin solidariteti, respekti dhe bashkëpunimi. Disa duket se e kanë kthyer angazhimin kombëtar në një pronë private, ku të tjerët lejohen të afrohen vetëm nëse nuk ua rrezikojnë pozitën. Nuk po mungojnë njerëzit e ditur. Nuk po mungojnë intelektualët, krijuesit, studiuesit, profesionistët dhe njerëzit me përvojë. Ajo që po mungon është gatishmëria për t'u dhënë hapësirë.
Sa intelektualë të dëshmuar me vepra presin një mundësi për të kontribuar, ndërkohë që dyert u mbeten të mbyllura?
Sa njerëz me përvojë dhe integritet janë lënë në margjina, sepse nuk i përkasin një grupi të caktuar?
Sa herë kostumi partiak, miqësia, interesi dhe servilizmi kanë peshuar më shumë se merita?
Duket sikur në disa mjedise nuk ka rëndësi sa ke lexuar, sa ke krijuar, sa ke punuar dhe çfarë ke lënë pas. Rëndësi ka kë njeh, kujt i shërben dhe sa mirë di ta trumbetosh veten. Kjo nuk është rruga e dijes. Kjo nuk është rruga e institucioneve. Dhe, mbi të gjitha, kjo nuk është rruga e patriotizmit. Patriotizmi nuk matet me numrin e flamujve që vendosim, por me atë se sa jemi të gatshëm të bëjmë për njëri-tjetrin dhe për të ardhmen e kombit. Edhe mërgata shqiptare, për të cilën kemi të drejtë të krenohemi, nuk është e përjashtuar nga kjo sëmundje. Ajo që duhej të ishte një forcë e jashtëzakonshme bashkimi, shpeshherë bëhet arenë e garave të panevojshme, inateve personale dhe përçarjeve. Njerëzit që kanë mundësi të kontribuojnë, ndonjëherë pengohen pikërisht nga ata që duhet t'u hapin rrugë. Mërgata nuk ka nevojë për më shumë tituj të shpërndarë mes njëri-tjetrit, për më shumë fotografi ceremoniale apo për duartrokitje të organizuara. Ka nevojë për institucione serioze, për njerëz me integritet, për dijetarë, studiues, intelektualë dhe profesionistë që vlerësohen për atë që janë dhe për atë që bëjnë. Nuk mund të flasim për bashkim kombëtar, ndërkohë që nuk jemi në gjendje të bashkëpunojmë as në një projekt kulturor, shkencor apo humanitar. Nuk mund të kërkojmë respekt për gjuhën tonë, nëse nuk respektojmë njerëzit që punojnë për të. Nuk mund të nderojmë rilindësit vetëm me fjalë, ndërsa në praktikë i përjashtojmë ata që sjellin dije dhe ide të reja.
Merita nuk duhet të jetë armike e pozitës
Jam kritik ndaj kësaj gjendjeje, sepse nuk dua të pajtohem me një realitet ku mediokriteti shpesh bëhet më i zëshëm se dija, ku interesat e vogla mposhtin projektet e mëdha dhe ku njerëzit që kanë çfarë t'i japin shoqërisë detyrohen të presin në radhë, ndërsa të tjerët i kanë zënë të gjitha dyert. Edhe Instituti Shkencor Helvetik i Evropës Juglindore, të cilin kam nderin ta drejtoj, është pjesë e një vizioni që kërkon të ndërtojë hapësirë për dije, studime, kulturë, hulumtim dhe mendim të lirë. E di se për disa ky projekt mund të duket si një ide fantazmë, diçka e parealizueshme. Por nuk më shqetësojnë paragjykimet e sotme. Më shqetëson vetëm mundësia që nesër të mos kemi bërë sa duhet për ta realizuar atë që besojmë. Institucionet e vërteta nuk ndërtohen me zhurmë, me servilizëm dhe me interesa të përkohshme. Ndërtohen me njerëz të përgatitur, me përgjegjësi, me vizion dhe me këmbëngulje. Instituti do ta ketë ditën e vet, jo për të sfiduar dikë, por për të dëshmuar se dija dhe puna e ndershme kanë vend në shoqërinë tonë. Nuk kërkoj që të gjithë të mendojnë njësoj. As që të gjithë të pajtohen me mua. Por kërkoj që të mos i mbyllim dyert para njerëzve që kanë vlera. Një shoqëri që e largon intelektualin dhe e shpërblen servilin, herët a vonë paguan çmimin e vet. Nuk e di se kur do të vijë dita e madhe e meritës. Nuk e di se kur do të kuptohet se një njeri me dije nuk është kërcënim për askënd, por pasuri për të gjithë. Por jam i bindur se ajo ditë do të vijë. Sepse asnjë pozitë nuk është e përjetshme, asnjë zhurmë nuk zgjat përgjithmonë dhe asnjë padrejtësi nuk mund ta mbajë peng historinë përgjithmonë.
Mos ta përdorim Manastirin vetëm për fotografi dhe fjalime!
Të nderosh Kongresin e Manastirit do të thotë të kesh guximin të vazhdosh punën e atyre që na lanë një trashëgimi të jashtëzakonshme. Do të thotë të hapësh dyer për të rinjtë, të vlerësosh dijetarët, të respektosh krijuesit dhe të mos e shndërrosh përkatësinë partiake, krahinore apo grupore në kriter për vlerësimin e njeriut. Nëse rilindësit tanë arritën të gjenin gjuhën e përbashkët në një kohë shumë më të vështirë se kjo e jona, atëherë çfarë justifikimi kemi ne sot?
Ata na lanë alfabetin. Ne duhet t'u lëmë brezave një shoqëri që di ta vlerësojë dijen.
Ata ndërtuan ura përmes gjuhës. Ne duhet të ndërtojmë ura përmes bashkëpunimit. Ata menduan për kombin. Ne duhet të dalim nga rrethi i ngushtë i vetvetes. Historia nuk do të na gjykojë për sa herë kemi festuar 22 Nëntorin, por për atë se çfarë kemi bërë me amanetin e tij. Në emër të Institutit Shkencor Helvetik të Evropës Juglindore, me qendër në Zvicër, urojmë të gjithë shqiptarët kudo që jetojnë dhe veprojnë, me rastin e 22 Nëntorit – Ditës së Alfabetit dhe përvjetorit të Kongresit të Manastirit. Urojmë që kjo ditë të na gjejë më të vetëdijshëm, më të bashkuar dhe më të përgjegjshëm ndaj gjuhës, kulturës, dijes dhe identitetit tonë kombëtar. Le të mos mbetemi vetëm trashëgimtarë të një historie të lavdishme, por të bëhemi edhe krijues të një të ardhmeje që do të na bëjë krenarë. Gëzuar 22 Nëntorin! Rroftë gjuha shqipe! Rroftë dija, merita dhe bashkimi kombëtar! Një mendim që duhet të na shoqërojë: Mos kërkoni vend në histori duke ua zënë vendin njerëzve të merituar. Bëni diçka që historia të ketë arsye t'ju kujtojë.