Monografia “Janaq Paço” -vepër e cila e plotëson një boshëllëk në artet figurative

Kultura

Monografia “Janaq Paço” -vepër e cila e plotëson një boshëllëk në artet figurative

Nga: Prof. dr. Hivzi Muharremi Më: 24 janar 2022 Në ora: 08:29
Kopertina e librit

Monografia e “Janaq Paços” e autorit Ylli Drishti, e cila është botuar në vitin 2019, është një kontribut i madh i autorit, për artin shqiptar i cili ka pas rast në mënyrë imediate të njihet me veprat e skulptorit, vepra këto që kanë ndikuar në pasqyrimin e zhvillimit të rrjedhave artistike figurative në artin modern shqiptar

Në aspektin metodologjik monografia mbi jetën dhe veprat e “Janaq Paço” është e konceptuar përmes kapitujve duke filluar nga: 1. Hyrja, 2. Artisti–Njeriu–Mësuesi–Janaq Paço, 3. Skulptura në shekullin XIX–XX në Shqipëri–fillimet e skulpturës realiste, 4. Janaq Paço–formimi artistik dhe fillimet e krijimtarisë. 5. Krijimtaria artistike e mjeshtrit Janaq Paço, 6. Portretet e Paços, 7. Bustet publike / statuetat, 8. Monumenti ekuestër i Skenderbeut në Krujë, 9. Veprat, 10. Skenderbeu i rilindur, 11. Vlerësime për artistin, 12. Biografia. 13. Shkrime mbi jetën dhe krijimtarinë e JANAQ PAÇOS, Skulptor i Popullit, 14. Bibliografi.

Në kapitullin “Artisti–Njeriu–Mësuesi–Janaq Paço”, autori Ylli Drishti kryesisht i përkushtohet veprave të autorit të realizuara nga vitet 1944-1991, ku në atë kohë kryesisht artistet shqiptar në të gjitha zhanret e artit ishin të frymëzuar me artin e realizmit e veçanërisht pas viteve të pesëdhjeta punonin kryesisht në frymën e introduktit të soc. realizmit, si drejtim që ishte aktual dhe dominant në të gjitha shtetet e Europës lindore. Përkundër këtyre shteteve ky drejtim në Shqipëri ka zgjatë një kohë të gjatë përkatësisht deri në kohën e sundimit të Presidentit shqiptar Enver Hoxha. Skulptori Janaq Paço në shumë vepra skulpturore i mpleks elementet moderne të artit dhe e kultivon një frymë krejtë më ndryshe në realizimin e këtyre kompozimeve, ky avansim akoma e më shumë e ka inkurajuar ndryshe në realizimin e këtyre kompozimeve, veçanërisht me një theks të veçantë i qaset anës së brendshme, ku e vë në spikamë anën psikologjike dhe shpirtërore të portreteve, bustave dhe figurave më të ndrituara historike duke filluar nga Skënderbeu (1959), Fan S Noli (1960), Aleksandar Moisiu (1956), posaçërisht spikasin 30 figura nudo të femrave, ku artisti me një sens dhe ndieshmëri të thellë artistike i ka realizuar. Inspirimi ka qenë formësimi mitologjik përmes frymës së dufit të tij shpirtëror e romantik. Përveç anës kreative skulpturale Janaq Paço ka qenë edhe një nga nismetarët e hapjes së Liceut artistik “Jordan Misja” në Tiranë. Nga kjo shkollë e artit kanë dalë një numër i shumtë i nxënësve talent të cilët kanë kry Akademitë dhe specializimet në fusha të ndryshme të artit e atë në qendrat më të njohura Europiane dhe me këthimin e tyre kanë kontribuar në ngritjen e kuadrove të shumta dhe në afirmimin e artit shqiptar në përmasa ndërkombëtare, Për punën pedagogjike dhe artistike kreative Janaq Paço është lartësuar në titullin më të lartë SKULPTOR I POPULLIT. Padyshim, ky avansim nga shteti akoma e më shumë e ka inkuraju artistin dhe me një vullnet e dashuri të madhe i është qasur punës artistike e pedagogjike. Veçanërisht ketë erupcion të ndjenjave shpirtërore do ta shpërfaqë në monumentin kalorsial të skulpturës së Skënderbeut në qytetin e Krujës rrëzë shpatit të malit.

Në kapitullin “Skulptura në shekullin XIX–XX në Shqipëri – fillimet e skulpturës realiste”, autori i monografisë Ylli Drishti e fillon kapitullin me një përshkrim të situatës aktuale që dominonte në shekullin e XIX në artet shqiptare përkundër Europës ku u shfaqën drejtimet artistike si neoklasicizmi, realizmi, romantizmi dhe Impresionizmi, si izma që do ta hapin një shtegtim të ri drejtë drejtimeve moderne në Historinë e artit europian. Në Shqipëri në ketë kohë sipas autorit, gjithnjë akoma skulptura dhe artet e aplikuara realizoheshin nga artizanatet të cilët poashtu edhe si piktura nuk gëzonin statusin e artistëve ta pavarur. Në këtë kapitull autori detajisht e trajton rrugën zhvillimore të skulpturës shqiptare gjithnjë duke bërë krahasime me rrugën zhvillimore të pikturës si dy fusha shumë të preferuara nga artistet shqiptar duke filluar nga ata amator e deri tek krijuesit më të spiktatur të cilët pas përfundimit të shkollimit të mesëm në Tiranë, kanë vazhduar studimet na Akademitë e Arteve të bukura si në Itali poashtu edhe në Greqi. Kontributi më i madhe i këtij brezi artistik me të këthyer në Shqipëri është formimi i aristëve të rinj me krijimin e Liceut artistik “Jordan Misja” në Tiranë (1946). Janaq Paço ishte në mesin e pedagogëve të parë të kësaj shkolle i cili do ta krijon stafin dhe do ti përpilon programet e para artistike të Liceut artistik. Pra, ketë rrugëtim zhvillimor autori e vazhdon deri tek fillimi i shek. XX. Kur pjesa më e madhe e artistëve kthehen në Tiranë dhe e vazhdojnë aktivitetin e tyre artistik me një frymëzim dhe koncept shumë më të avansuar, meqë ishin në kontakt të drejtëpërdrejt me rrjedhat europiane të zhvillimeve artistike. Apo siç thotë autori i monografisë Ylli Drishti: ...”Krijimi i shtetit shqiptar dhe forcimi i tij sollën mjaftë risi në jetën kulturore të qyteteve më të rëndësishme si: Tirana, Korça dhe Shkodra që ecën drejt modernizimit, duke iu larguar gradualisht ndikimit lindor (osman) në arkitekturën dhe mentalitetin e jetës...” Pastaj autori i shkoqit faktet kryesore të një zhvillimi të till artistik të shtetit shqiptar duke përfshirë emrat më të spikatur dhe më kontributdhënës për një pasqyrim real të situatës e cila e ka vijimësin zhvillimore që nga periudhat më të hershme historike, duke filluar nga antikiteti, mesjeta e deri tek fillimi i shekullit XX. Traditën e skulpturës monumentale në Shqipëri e lidhë me emrin e skulptorit, maestros Odhise Paskali i cili në vitet e 30 të shekullit XX realizoi një numër të shumtë të veprave skulpturale, krijojë monumentet e para në sheshet publike të qyteteve si në: Korçë, Vlorë, Gjirokastër etj. Pastaj autori në ketë kapitull i trajton edhe autorët-skulptorët të tjerë të cilët kanë realizuar vepra dhe kontributi i tyre ka qenë mjaftë i madh e që më së miri ka mundur të vërrehet në ekspozitat kolektive që kanë filluar të organizohen edhepse deri në shpalljen e vendit monarki, në Shqipëri numri i ekspozitave ka qenë shumë i vogël.

Në kapitullin Janaq Paço-formimi artistik dhe fillimet e krijimtarisë

Autori Ylli Drishti e bën një prezantim të detajiuar për përsonalitetin e Janaq Paços duke filluar nga shkollimi fillor në vendlindje e deri tek mergimi i tij në Greqi ku e vazhdon shkollimin dhe i përfundon studimet në Shkollën e Lartë të Arteve të Bukura në Athinë (Greqi). Duhet thenë se gjatë studimeve është dalluar nga të gjithë studentët dhe ishte studenti më i mirë, student i jashtzakonshëm, me ç’rast pedagogu i skulpturës dhe drejtori i Akademisë, skulptori Konstandin Dhimitriadhis e emëroi dhe e mbajti si asistent dhe e ftonte në studion personale si ndihmës gjatë dhe pas studimeve. Qëndrimi i tij gjatë dhe pas shkollimit në Greqi karakterizohet me me një përfitim njohurish nga arti antik grek e posaçërisht ndikim të madh tek ai kishin skulptorët e shek. të V. p.e.s. Mironi, Fidia, Polikleti si dhe skulptorët e shek. të IV, Skopasi, Praksiteli e Lisipi. Pra, kontakti i tij me veprat e këtyre gjenive të skulpturës antike greke ndikoi jashtzakonisht shumë në formimin e tij skulptural dhe në mënyrë të pandërprer do ta vazhdoj aktivitetin krijues me kthimin e tij në Shqipëri, përkatësisht në Tiranë ku fillon në mënyrë intenzive të mirret me realizimin e veprave skulpturale. Ky ndikim i artit klasik grek ishte i pamohueshëm, apo siç thotë autori: “Në monumentin e Skenderbeut në Krujë, Janaq Paqo i ka të mishëruar më së miri këto cilësi, që e dallojnë atë si një mjeshtër të jashtzakonshëm të artit shqiptar të shek. XX”. Ka qenë aktiv në shumë ekspozita kolektive si në Tiranë poashtu edhe në qendrat tjera të organizuara. Kjo ishte vepra më madhështore e realizuar nga skulptori ku nga viti 1946 i ka filluar skicat e para për realizimin e bocetave kushtuar monumentit të Skënderbeut. Krijimtaria artistike e tij ka qenë e gjerë, ka punuar portrete, busta, lapidar dhe monumente kalorsiale. Në vitin 1949 skulptori i ri shpallet fitues i konkursit kombëtar për realizimin e monumentit të Skenderbeut në Krujë.

Në kapitullin Krijimtaria artistike e mjeshtrit Janaq Paço, trajtohet ecuria e shkollimit dhe realizimi i veprave gjatë periudhave të ndryshme historike duke filluar nga bustat e deri të skulptura monumentale e Skënderbeut në Krujë si dhe ajo në bashkëautorësi me Odhise Paskalin dhe Andrea Manon ekuestrin e Skënderbeut në Tiranë. Përurimi i kësaj vepre monumentale është bërë me 11 janar 1968. Pastaj autori vazhdon me prezantimin e monumentit “Provokacionet e 2 gushtit 1949” me bashkëautor Uran Hajdari (1969, Bilisht Korçë); grupin skulpturor monumental “Gladiatorët” Durrës (1971 – 1974), si dhe ciklin “Nudo femërore”. Përveç këtyre kompozimeve Paço ka realizuar edhe një numër të konsiderueshëm të portreteve. Në periudhën e fundit të krijimtarisë (1979 - 1991) Janaq Paço ka realizuar një koleksion veprash me temë historike monumentale siç është grupi skulpturor “Skënderbeu dhe populli” (1979-1982) me bashkautor Genc Hajdarin apo siç shprehet skulptori Janaq Paço në një prononcim me 1982: ...”Gjatë realizimit të kësaj vepre madhështore u kaluan me sukses tri vështirësi serioze: lidhja organike me arkitekturën, komunikimi sa më i mirë i veprës me vizitorin dhe perceptimi i skulpturës nga disa këndshikime, pasi lartësia e saj arrinte edhe në katin e dytë”... Gjithashtu autori në mënyrë kontinuele e mbarshtron opusin krijues të skulptorit Janaq Paço duke ia radhitur veprat që nga viti 1982 e deri në vitin 1991 kur njëherë e përgjithmon ndahet nga krijimtaria artistike, nga skalitja, modelimi i veprave të shumta skulpturale. Por, veprat e tia janë të përjetshme dhe përjetësia e autorit është i përhershëm poashtu siç është monumenti kalorsial i Skënderbeut në Krujën kreshnike të qytetit të Skënderbeut.

Pastaj autori vazhdon me kapitujt “Portretet e Paços”, “Bustet publike / statuetat”. Në këto kapituj autori kryesisht i trajton figurat e personaliteteve më të shquara historike shqiptare duke filluar nga portretet e Qemal Stafës, Fan S Nolit, Sami Frashërit, Vangjush Mios, Aleksandër Xhuvanit e shumë të tjera. Në të gjitha këto vepra të Janaq Paços vërrehet trajtimi realist i portreteve dhe bustave, vertetësia e personazhit gjithnjë duke e ruajtur karakterin apo siç thotë autori: “ Paço i kompozoi bustet e tij me pjesën e trupit krejtësisht formale, duke iu shmangur veshjeve dhe prerjeve natyraliste”.

Tek kapitulli “Monumenti ekuestër i Skënderbeut në Krujë”, autori Ylli Drishti ekskluzivisht mirret dhe e trajton në mënyrë të hollësishme realizimin e veprës monumentale e cila padyshim, njihet si vepra më e suksesshme dhe më monumentalja në tërë opusin e gjerë krijues të autorit. Është vepra e parë kalorsiale me dimensione monumentale e realizuar në të gjitha trojet shqiptare. Vepër e punuar me përkushtim, ku tërë qenien e vet autori e “shkrin” në këtë përmendore kalorsiale, ku heroin, kryepersonazhin dhe figurën e kalit e trajton në mënyrë reale. Ekuestri i Skënderbeut në Krujë është vepra e përkryer dhe është një nga kryeveprat e skulptorit Janaq Paço dhe skulpturës shqiptare të shekullit XX. Përveq qytetit të Krujës replika e kësaj vepër impozante qëndron edhe në sheshin e Prishtinës në vendin më frekventues të qytetit ku çdo njëri në mënyrën e vet e përjeton kryeheroin kombëtar të tërë etnisë shqiptare.

Në kapitullin Vlerësime për Artistin, autori Ylli Drishti përmes shkrimeve të shkruara nga studiusit dhe autorët e ndryshëm në gazeta dhe revista të ndryshme na prezanton krijuesin Janaq Paço. Çdo autor në mënyrën e vet në aspektin kronologjik e mpleks punën e artistit duke filluar nga biografia e deri te analiza e veprave nga zhanret e ndryshme e veçanërisht me një theks të veçantë çdo autor i shkrimit i është qasur analizës së veprës kalorsiale të Skënderbeut monumentit kalorsial të Krujës. Pasqyrimi i përsonalitetit të Skënderbeut fillon me trajtimin e vështrimit të shkrimit të Dritëro Agollit, “Madhështia e Skënderbeut”, “Zëri i Popullit”, 1959; Pandi Mele, “Monumenti i Skënder Beut në Krujë”, 1984; Kristaq Rama, “Mjeshtri i shquar i plastikës shqiptare – Janaq Paço”, gazeta Drita, 1991; Prof. Dr. Qirjako Meniko, historian i artit, “Realizmi në skulpturën e Janaq Paços dhe ndjesitë e tij moderne”, 2019 si dhe artikuj të tjerë nga autorët bashkohanikët e skulptorit të cilët kanë shkruar për çdo ekspozitë përkatësisht vepër monumentale realizuar nga skulptori. Pra, përmes këtyre shkrimeve, artikujve autori i monografisë Ylli Drishti gjithnjë e më shumë e shpërfaqë një realitet krijues për artistin e talentuar i cili deri në frymën e fundit të jetës është marrë me realizimin e veprave skulpturale dhe ka arritë piedestalin e maestros në fushën e skulpturës.

Shkrimin e vet studimor autori e përmbyll me biografin dhe bibliografinë e artistit-skulptorit Janaq Paço në mënyrë të hollësishme dhe kronologjike nga dita e lindjes e deri të shuarja e jetës, ku me 11 korrik 1991, Janaq Paço mbyll sytë përgjithmon në apartamentin e tij në rrugën e Kavajës, në Tiranë.

Në fund do thënë se autori i monografisë Ylli Drishti me një punë të palodhshme dhe studimore ka arritë që auditorit t’ia prezanton një vepër mjaftë të rëndësishëm dhe gjithëpërfshirëse si në aspektin bibliografik poashtu edhe në prezantimin e veprave që nga punët e para të hershme e deri tek vepra e fundit “Amazona”, 1991 e përfunduar nga maestro Janaq Paço.

Të nderuar lexues të gazetës “Bota sot”, komentet që përmbajnë fyerje, ofendime dhe sharje nuk lejohen në portal. Andaj, komentet e juaja do të kalojnë në filtra për aprovim dhe të tillat që përmbajnë gjuhë që nuk përkon me rregullat, nuk do të aprovohen. Ju faleminderit.
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat