Në historinë e kulturës shqiptare ka emra të huaj që meritojnë të kujtohen me po aq respekt sa figurat tona më të shquara kombëtare. Ata nuk ishin shqiptarë nga gjaku, por u bënë shqiptarë të shkencës. Nuk jetuan në Shqipëri apo Kosovë, por një pjesë të jetës së tyre ia kushtuan studimit të gjuhës sonë.
Ndër ta, dy emra qëndrojnë në piedestalin e albanologjisë moderne: Eric P. Hamp dhe Victor A. Friedman.
Për fat të keq, jashtë qarqeve akademike, shumica e shqiptarëve dinë shumë pak për ta. E megjithatë, veprat e tyre kanë bërë më shumë për afirmimin shkencor të gjuhës shqipe sesa shumë institucione që kanë pasur këtë detyrë.
Eric P. Hamp – gjuhëtari që e ngriti shqipen në piedestalin e gjuhësisë botërore
Eric P. Hamp (1920–2019) ishte një nga gjuhëtarët më të mëdhenj të shekullit XX. Profesor për dekada të tëra në University of Chicago, ai konsiderohej autoritet botëror në fushën e gjuhëve indoevropiane.
Por ajo që e bën veçanërisht të dashur për shqiptarët është përkushtimi i tij i jashtëzakonshëm ndaj shqipes.
Në një kohë kur Shqipëria ishte e izoluar dhe albanologjia kishte vështirësi të depërtonte në qendrat e mëdha akademike të Perëndimit, Hamp e trajtonte shqipen si një thesar shkencor.
Për të, shqipja nuk ishte një gjuhë e vogël e Ballkanit.
Ajo ishte një nga çelësat për të kuptuar historinë e hershme të Evropës.
Në studimet e tij mbi historinë e gjuhës, dialektologjinë, etimologjinë dhe lidhjet indoevropiane të shqipes, Hamp argumentoi vazhdimisht rëndësinë e saj të veçantë brenda familjes së gjuhëve indoevropiane.
Punimet e tij mbi pozitën e shqipes në botën indoevropiane vazhdojnë të citohen edhe sot.
Veçanërisht i rëndësishëm mbetet studimi i tij “The Position of Albanian”, ku ai shpjegon pse shqipja nuk mund të trajtohet si një degë dytësore, por si një gjuhë me vlerë të jashtëzakonshme për historinë gjuhësore të Evropës.
Një tjetër vepër themelore është kapitulli monumental “Albanian”, botuar në serinë ndërkombëtare “Current Trends in Linguistics”, që edhe sot konsiderohet një nga prezantimet më serioze të gjuhës shqipe për botën akademike.
Ai studioi me pasion të veçantë edhe të folmet arbëreshe në Itali, duke dokumentuar forma të vjetra të shqipes të ruajtura për më shumë se pesë shekuj.
Në qindra artikuj, Hamp analizoi origjinën e fjalëve shqipe, zhvillimin historik të tyre dhe lidhjet me trashëgiminë më të hershme indoevropiane.
Shumë studiues shqiptarë e konsiderojnë Hampin si njërin ndër mbrojtësit më të mëdhenj shkencorë të veçantisë së gjuhës shqipe.
Victor A. Friedman – vazhduesi i traditës së madhe albanologjike
Nëse Hamp përfaqëson gjeneratën klasike të albanologjisë amerikane, Victor A. Friedman përfaqëson vazhdimësinë e saj moderne.
Edhe ai profesor në University of Chicago, Friedman është një nga njohësit më të mëdhenj të gjuhëve të Ballkanit dhe një nga studiuesit më të respektuar të shqipes në ditët tona.
Kontributi i tij nuk kufizohet vetëm në analizën e strukturës së gjuhës.
Ai ka studiuar: dialektet shqiptare; historinë e standardit; marrëdhëniet ndërmjet gegërishtes dhe toskërishtes; sociolinguistikën shqiptare; pozitën e shqipes në Ballkan.
Vepra e tij “Studies on Albanian and Other Balkan Languages” konsiderohet ndër librat më të rëndësishëm për këdo që dëshiron të kuptojë jo vetëm shqipen, por edhe vendin e saj në mozaikun e madh ballkanik.
Friedman ka kaluar vite të tëra duke punuar në terren në Kosovë, Shqipëri, Maqedoninë e Veriut dhe në komunitete të tjera shqiptare.
Ai është ndër studiuesit që kanë shpjeguar më mirë fenomenin e Bashkësisë Gjuhësore Ballkanike – procesin përmes të cilit gjuhë të ndryshme të rajonit kanë ndikuar njëra-tjetrën gjatë shekujve.
Punimet e tij janë sot pjesë e literaturës bazë në universitetet më prestigjioze të botës.
Shqipja në universitetet amerikane
Një fakt pak i njohur është se interesi për shqipen në Shtetet e Bashkuara nuk ka qenë vetëm teorik.
Në universitete të ndryshme amerikane, përfshirë ato të rajonit të Midwest-it, kanë ekzistuar forma të njohjes së kompetencës në gjuhën shqipe përmes provimeve të gjuhëve të huaja.
Edhe pse nuk ka pasur domosdoshmërisht katedra të plota të gjuhës shqipe, prania e studiuesve si Hamp dhe Friedman i dha shqipes legjitimitet akademik në botën universitare amerikane.
Pikërisht falë autoritetit të tyre shkencor, shqipja u trajtua si objekt serioz studimi dhe jo si një kuriozitet folklorik.
Çfarë duhet të lexojë çdo shqiptar?
Për këdo që dëshiron të njohë më mirë historinë dhe vlerën shkencore të shqipes, disa vepra janë të domosdoshme.
Nga Eric Hamp: “The Position of Albanian”;“Albanian” (Current Trends in Linguistics) studimet e tij etimologjike dhe dialektologjike.
Nga Victor Friedman: “Studies on Albanian and Other Balkan Languages” studimet mbi gjuhët ballkanike; punimet mbi standardin dhe dialektet shqiptare.
Krahas tyre, biblioteka e çdo studiuesi shqiptar duhet të përfshijë: Eqrem Çabejn; Shaban Demirajn; Martin Camajn.
Këta autorë formojnë një urë të fuqishme ndërmjet albanologjisë shqiptare dhe asaj ndërkombëtare.
Një borxh mirënjohjeje
Shqiptarët shpesh flasin për miqtë e tyre politikë, diplomatikë apo ushtarakë. Por ka edhe miq të tjerë, po aq të rëndësishëm: miqtë e dijes.
Eric P. Hamp dhe Victor A. Friedman nuk mbrojtën territore, nuk nënshkruan marrëveshje politike dhe nuk mbajtën poste shtetërore. Ata bënë diçka po aq të rëndësishme. I dhanë gjuhës shqipe vendin që meriton në hartën e shkencës botërore.
Përmes kërkimeve të tyre, ata ndihmuan që shqipja të studiohet, të kuptohet dhe të respektohet në universitetet më të njohura të botës.