Themeluesit e traditës shqiptare të shkrimit
Pal Engjëlli
Gjon Buzuku
Pal Engjëlli dhe fillesat e shkrimit shqip
Historia e popullit shqiptar nuk është ndërtuar vetëm nga prijës ushtarakë, burrështetas apo luftëtarë të lirisë. Aq mw teper historia e kulturës shqiptare është e lidhur ngushtë me veprimtarinë e klerit katolik, i cili për shekuj me radhë luajti një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës, zhvillimin e arsimit, krijimin e letërsisë dhe formimin e vetëdijes kombëtare. Në periudha kur shqiptarët nuk kishin institucione shtetërore të qëndrueshme, shumë prej klerikëve u shndërruan në mbrojtës të identitetit kulturor dhe shpirtëror të popullit.
Nga Formula e Pagëzimit e Pal Engjëllit deri te veprimtaria humanitare e Nënë Terezës shtrihet një traditë më shumë se pesëshekullore e shërbimit ndaj Zotit dhe kombit. Kjo traditë dëshmon se feja, kultura dhe dashuria për atdheun kanë ecur shpesh së bashku në historinë shqiptare.
Në krye të kësaj tradite qëndron Pal Engjëlli (1416–1470), kryepeshkop i Durrësit, diplomat dhe bashkëpunëtor i ngushtë i Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Emri i tij lidhet me dokumentin më të hershëm të njohur në gjuhën shqipe, Formulën e Pagëzimit të vitit 1462. Në një kohë kur vendi përballej me rrezikun e pushtimit osman dhe me vështirësi të mëdha politike e shoqërore, Pal Engjëlli kuptoi se ruajtja e fesë nuk mund të ndahej nga ruajtja e gjuhës së popullit.
Formula e Pagëzimit, e shkruar në gjuhën shqipe brenda një qarkoreje kishtare në latinisht, përmban fjalët: “Un'te paghesont pr'emenit Atit e t'Birit e t'Spirit Senit”.
Megjithëse përbëhet vetëm nga një fjali e shkurtër, ky dokument ka një rëndësi të jashtëzakonshme historike, sepse përbën dëshminë e parë të shkruar të gjuhës shqipe që ka mbërritur deri në ditët tona.
Rëndësia e këtij dokumenti nuk qëndron vetëm në aspektin gjuhësor. Ai dëshmon se gjuha shqipe përdorej në jetën fetare dhe se kleri e konsideronte të domosdoshëm komunikimin me besimtarët në gjuhën e tyre amtare. Në këtë mënyrë, Pal Engjëlli shfaqet jo vetëm si figurë e rëndësishme kishtare, por edhe si një nga themeluesit e traditës së shkrimit shqip dhe si mbrojtës i hershëm i identitetit kulturor shqiptar. (1)
Gjon Buzuku dhe lindja e letërsisë shqiptare
Një etapë e re në historinë kulturore shqiptare shënohet me botimin e Mesharit të Gjon Buzukut në vitin 1555. Kjo vepër përfaqëson librin e parë të njohur të botuar në gjuhën shqipe dhe një nga monumentet më të rëndësishme të kulturës kombëtare. Nëpërmjet saj, shqipja u ngrit në nivelin e gjuhëve të kultivuara evropiane, duke dëshmuar se edhe shqiptarët zotëronin një traditë të pasur shpirtërore dhe kulturore.
Gjon Buzuku, prift katolik shqiptar, nuk synoi vetëm të përkthente tekste fetare për nevojat e besimtarëve. Ai ndërmori një mision shumë më të gjerë: ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Në parathënien e veprës së tij, autori shpreh qartë dëshirën që populli shqiptar të kishte mundësi të dëgjonte dhe të kuptonte Fjalën e Zotit në gjuhën e vet.
Meshari përfaqëson fillimin e traditës së letërsisë së shkruar shqiptare. Përveç vlerës së tij fetare, ai ka rëndësi të madhe gjuhësore, historike dhe kulturore. Gjuha e përdorur nga Buzuku paraqitet e pasur dhe e zhvilluar, çka tregon se autori mbështetej mbi një traditë më të hershme të shkrimit dhe përdorimit të shqipes.
Përmes veprës së tij, Buzuku dëshmoi se shërbimi ndaj Zotit mund të ishte njëkohësisht edhe shërbim ndaj kombit. Duke ruajtur gjuhën, ai kontribuoi në ruajtjen e vetëdijes kombëtare të shqiptarëve në një kohë kur rrezikohej asimilimi kulturor dhe fetar.(2)
Budi, Bardhi dhe Bogdani: Humanizmi shqiptar në shekullin XVII
Tradita e nisur nga Pal Engjëlli dhe e konsoliduar nga Gjon Buzuku nuk mbeti një dukuri e izoluar. Ajo vazhdoi dhe u zhvillua gjatë shekullit XVII nga tre figura madhore të kulturës shqiptare: Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani. Këta autorë përfaqësojnë kulmin e letërsisë së vjetër shqiptare dhe dëshmojnë lidhjen e ngushtë ndërmjet misionit fetar, kulturës humaniste dhe vetëdijes kombëtare.(3)
Në një periudhë kur trojet shqiptare ndodheshin nën sundimin osman dhe kur rreziku i humbjes së identitetit kulturor ishte i madh, këta klerikë u shndërruan në mbrojtës të gjuhës dhe të traditave kombëtare. Ata nuk ishin vetëm ipeshkvij dhe drejtues shpirtërorë, por edhe shkrimtarë, studiues, edukatorë dhe veprimtarë kulturorë. Përmes veprave të tyre, ata synuan t'i afronin shqiptarët me vlerat e qytetërimit evropian, duke ruajtur njëkohësisht gjuhën dhe identitetin e tyre kombëtar.(4)
Pjetër Budi: gjuha shqipe në shërbim të fesë dhe kombit
Pjetër Budi (1566–1622) është një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë së hershme shqiptare. Ai botoi disa vepra fetare në gjuhën shqipe, ndër të cilat "Doktrina e Krishterë", "Pasqyra e të Rrëfyemit" dhe "Rituali Roman".(5) Përmes këtyre botimeve ai synoi t'u mundësonte besimtarëve të kuptonin mësimet fetare në gjuhën e tyre amtare.
Rëndësia e Budit nuk kufizohet vetëm në aspektin fetar. Ai ishte ndër autorët e parë shqiptarë që shfaqi një vetëdije të qartë për rëndësinë e gjuhës si themel i identitetit kombëtar. Në veprat e tij gjenden edhe krijime poetike origjinale, të cilat përbëjnë ndër shembujt më të hershëm të poezisë së shkruar shqipe.(6)
Frang Bardhi: mbrojtësi i gjuhës dhe i kujtesës historike
Frang Bardhi (1606–1643) vazhdoi rrugën e paraardhësve të tij duke i dhënë një kontribut të veçantë studimit të gjuhës shqipe. Vepra e tij më e njohur, "Fjalori latinisht-shqip" (1635), është fjalori i parë i botuar i gjuhës shqipe dhe një gur themeli i leksikografisë shqiptare.(7)
Një tjetër vepër me rëndësi të madhe është "Apologjia e Skënderbeut", ku Bardhi mbrojti origjinën shqiptare të Gjergj Kastriotit Skënderbeut kundër pretendimeve të autorëve të huaj. Kjo vepër përbën një nga shprehjet më të hershme të vetëdijes historike dhe kombëtare shqiptare.(8)
Pjetër Bogdani: kulmi i humanizmit shqiptar
Me Pjetër Bogdanin (1630–1689), letërsia e vjetër shqiptare arrin nivelin e saj më të lartë artistik, intelektual dhe filozofik. Kryevepra e tij, "Çeta e Profetëve" (1685), konsiderohet vepra më e rëndësishme e letërsisë shqiptare para Rilindjes Kombëtare.(9)
Në këtë vepër ndërthuren teologjia, filozofia, historia dhe kultura humaniste evropiane. Bogdani dëshmoi se gjuha shqipe ishte e aftë të trajtonte tema të mëdha filozofike dhe fetare, ashtu si gjuhët e tjera të kultivuara të Evropës.(10) Përveç veprimtarisë letrare, ai u angazhua edhe në çështjet politike dhe kombëtare të kohës, duke mbetur një nga figurat më të ndritura të kulturës shqiptare.
Te Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani, misioni fetar ndërthuret natyrshëm me vetëdijen kulturore dhe kombëtare. Duke i shërbyer Zotit, ata i shërbyen njëkohësisht edhe kombit të tyre. Përmes librave, studimeve dhe veprimtarisë së tyre pastorale, ata mbrojtën gjuhën shqipe, ruajtën kujtesën historike dhe forcuan identitetin kulturor të shqiptarëve, duke vazhduar traditën e nisur nga Pal Engjëlli dhe Gjon Buzuku.(11)
Nga Humanizmi te Rilindja Kombëtare
Humanizmi dhe vetëdija kombëtare
· Marin Barleti
· Preng Doçi
Shekujt kaluan, por misioni mbeti i njëjtë: shërbimi ndaj Zotit, ruajtja e identitetit kombëtar dhe përkushtimi ndaj përparimit kulturor të shqiptarëve. Pas Pal Engjëllit, Gjon Buzukut, Pjetër Budit, Frang Bardhit dhe Pjetër Bogdanit, në historinë shqiptare u shfaqën figura të tjera që vazhduan këtë traditë. Ndër më të shquarit janë Marin Barleti dhe Preng Doçi, dy personalitete që, megjithëse jetuan në periudha të ndryshme, i shërbyen kombit përmes dijes, kulturës dhe veprimtarisë së tyre atdhetare.(12)
Marin Barleti: historiani i parë i madh shqiptar
Marin Barleti (rreth 1460–1513), prift, humanist dhe historian, konsiderohet themeluesi i historiografisë shqiptare. Veprat e tij, sidomos “Rrethimi i Shkodrës” (De Obsidione Scodrensi) dhe “Historia e Skënderbeut” (Historia de Vita et Gestis Scanderbegi), përbëjnë burime themelore për njohjen e historisë shqiptare në fund të Mesjetës.(13)
Nëpërmjet shkrimeve të tij, Barleti jo vetëm dokumentoi ngjarje historike, por edhe krijoi një model heroizmi dhe vetëdijeje kombëtare që do të frymëzonte breza të tërë shqiptarësh. Figura e Skënderbeut, e paraqitur prej tij si mbrojtës i krishterimit dhe i lirisë së popullit të vet, u bë simbol i qëndresës kombëtare dhe një pikë referimi për lëvizjet patriotike të shekujve të mëvonshëm.(14)
Si humanist i formuar në frymën e Rilindjes Evropiane, Barleti e vendosi historinë shqiptare në kontekstin e qytetërimit evropian, duke dëshmuar se shqiptarët kishin dhënë një kontribut të rëndësishëm në mbrojtjen e vlerave të Evropës. Në këtë mënyrë, ai i shërbeu jo vetëm fesë dhe kulturës, por edhe kujtesës historike të kombit shqiptar.(15)
Preng Doçi: kleriku në shërbim të Rilindjes Kombëtare
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, tradita e shërbimit ndaj Zotit dhe kombit u përfaqësua denjësisht nga Preng Doçi (1846–1917), abat i Mirditës, publicist, veprimtar kulturor dhe një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.(16)
Preng Doçi përfaqëson figurën e klerikut-rilindës, tek i cili misioni fetar ndërthuret me angazhimin për çështjen kombëtare. Veprimtaria e tij lidhet ngushtë me zhvillimin e arsimit, kulturës, publicistikës dhe organizimit shoqëror të shqiptarëve. Ai ishte i bindur se përparimi i kombit nuk mund të arrihej pa zhvillimin e gjuhës dhe të arsimit në gjuhën amtare.(17)
Kontributi më i rëndësishëm i tij ishte themelimi i Shoqërisë Letrare “Bashkimi” në Shkodër më 1899. Kjo shoqëri u bë një nga qendrat kryesore të veprimtarisë kulturore shqiptare dhe luajti një rol të rëndësishëm në përhapjen e arsimit dhe të letërsisë shqipe. Alfabeti i hartuar nga Shoqëria “Bashkimi” përbën një nga përpjekjet më serioze për standardizimin e shkrimit të gjuhës shqipe para Kongresit të Manastirit (1908).(18)
Përmes veprimtarisë së tij, Preng Doçi dëshmoi se kleri katolik mbeti një faktor i rëndësishëm në proceset e Rilindjes Kombëtare. Ai vazhdoi traditën e paraardhësve të tij, duke e vendosur dijen, kulturën dhe organizimin shoqëror në shërbim të çështjes kombëtare shqiptare.(19)
Nga humanizmi i Marin Barletit deri te veprimtaria rilindëse e Preng Doçit, vërehet vazhdimësia e një tradite të gjatë shërbimi ndaj Zotit dhe kombit. Të dy këta klerikë e kuptuan se mbrojtja e fesë, e kulturës dhe e identitetit kombëtar ishte një mision i pandashëm. Përmes historisë, arsimit, publicistikës dhe veprimtarisë kulturore, ata kontribuuan në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe përgatitën terrenin për zhvillimet e mëdha të shekullit XX.
Kleri Katolik dhe Projekti Kulturor Shqiptar
Arkitektët e kulturës kombëtare
· Gjergj Fishta
· Ndre Mjeda
· Justin Rrota
· Vinçenc Prennushi
Në fund të shekullit XIX dhe gjatë gjysmës së parë të shekullit XX, veprimtaria e klerit katolik shqiptar mori një dimension të ri. Nëse në shekujt e mëparshëm përpjekjet ishin përqendruar kryesisht në ruajtjen e gjuhës, fesë dhe identitetit kombëtar, tashmë objektivi kryesor ishte ndërtimi i një kulture moderne kombëtare. Kleri katolik u shndërrua në një nga qendrat më të rëndësishme të jetës intelektuale shqiptare, duke kontribuar në letërsi, gjuhësi, arsim, publicistikë, folkloristikë dhe në formimin e vetëdijes kombëtare.(20)
Në këtë periudhë spikasin figura të tilla si Gjergj Fishta, Ndre Mjeda, Justin Rrota dhe Vinçenc Prennushi, të cilët vazhduan traditën e nisur nga Pal Engjëlli, Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani dhe Preng Doçi. Përmes veprës së tyre, ata dëshmuan se shërbimi ndaj Zotit mund të shndërrohej njëkohësisht në shërbim ndaj kulturës dhe kombit.
Gjergj Fishta: poeti i ndërgjegjes kombëtare
Ndër figurat më përfaqësuese të kulturës shqiptare qëndron Gjergj Fishta (1871–1940), françeskan, poet, publicist, pedagog dhe veprimtar kombëtar. Me veprën e tij, tradita shumë shekullore e klerit katolik shqiptar arrin një nga kulmet e saj më të larta.(21)
Kryevepra e tij, “Lahuta e Malcis”, konsiderohet monumenti më i rëndësishëm poetik i vetëdijes kombëtare shqiptare. Në këtë epope poetike ndërthuren historia, tradita, zakonet dhe idealet e popullit shqiptar. Përmes një gjuhe të pasur artistike dhe një vizioni të gjerë kombëtar, Fishta e ngriti shqipen në nivelin e gjuhëve të mëdha letrare evropiane.(22)
Megjithatë, Fishta nuk ishte vetëm poet. Ai ishte një nga personalitetet më aktive të jetës kulturore dhe politike shqiptare. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit (1908), ku u vendos alfabeti i sotëm i gjuhës shqipe, kontribuoi në zhvillimin e arsimit kombëtar dhe përfaqësoi Shqipërinë në forume të ndryshme kulturore ndërkombëtare.(23) Në figurën e tij bashkohen në mënyrë harmonike misioni fetar, kultura dhe angazhimi kombëtar.
Ndre Mjeda: poeti dhe studiuesi i gjuhës
Një tjetër figurë e shquar e kësaj periudhe ishte Ndre Mjeda (1866–1937), poet, gjuhëtar dhe veprimtar i arsimit kombëtar. Ai dha një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e letërsisë shqiptare dhe në studimin e gjuhës shqipe.(24)
Veprat e tij poetike dallohen për pasurinë artistike, ndjenjën kombëtare dhe kujdesin e veçantë për gjuhën. Mjeda ishte ndër mbrojtësit më të vendosur të një alfabeti të përbashkët për shqiptarët dhe mori pjesë aktive në Kongresin e Manastirit. Nëpërmjet krijimtarisë dhe veprimtarisë së tij arsimore, ai kontribuoi në formimin kulturor dhe kombëtar të brezave të rinj.(25)
Justin Rrota: studiuesi i gjuhës dhe traditës
Në gjysmën e parë të shekullit XX, tradita e studimit shkencor të gjuhës dhe kulturës shqiptare u vazhdua nga Justin Rrota (1889–1964), një prej dijetarëve më të shquar të klerit katolik shqiptar. Ai u mor me studime gjuhësore, filologjike dhe historike, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në njohjen e trashëgimisë kulturore shqiptare.(26)
Punimet e tij për historinë e letërsisë, gjuhën shqipe dhe kulturën kombëtare dëshmojnë nivelin e lartë intelektual që kishte arritur kleri katolik shqiptar në periudhën moderne. Përmes veprimtarisë së tij shkencore, Rrota ndihmoi në ruajtjen dhe dokumentimin e trashëgimisë kulturore kombëtare.
Vinçenc Prennushi: mbledhësi i kujtesës popullore
Një kontribut të çmuar dha edhe Vinçenc Prennushi (1885–1949), françeskan, poet, përkthyes, folklorist dhe më vonë arqipeshkëv. Ai u dallua veçanërisht në mbledhjen dhe botimin e krijimtarisë gojore shqiptare, duke kontribuar në ruajtjen e një pasurie të vyer shpirtërore dhe kulturore.(27)
Prennushi e konsideronte folklorin si një nga shtyllat kryesore të identitetit kombëtar. Përmes studimeve dhe botimeve të tij, ai ndihmoi në njohjen dhe vlerësimin e traditave popullore shqiptare. Jeta dhe veprimtaria e tij dëshmojnë lidhjen e ngushtë ndërmjet besimit fetar, kulturës dhe përkushtimit ndaj kombit.
Veprimtaria e Gjergj Fishtës, Ndre Mjedës, Justin Rrotës dhe Vinçenc Prennushit dëshmon se kleri katolik shqiptar mbeti një nga qendrat më të rëndësishme të prodhimit intelektual dhe kulturor në Shqipëri. Përmes letërsisë, studimeve gjuhësore, arsimit dhe folkloristikës, këta klerikë kontribuan në formimin e identitetit kulturor modern shqiptar. Ata vazhduan traditën shekullore të shërbimit ndaj Zotit dhe kombit, duke e vendosur dijen dhe kulturën në funksion të përparimit kombëtar.
Tradita e klerikut studiues në kohët moderne
Prend Suli
Nikoll Kimz
Dom Prend Suli dhe vazhdimësia e traditës kulturore të klerit shqiptar
Në shekullin XX dhe në fillim të shekullit XXI, tradita e klerikut studiues, e ndërtuar ndër shekuj nga Pal Engjëlli, Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi, Pjetër Bogdani, Gjergj Fishta e shumë të tjerë, vazhdoi të jetojë përmes figurave që e panë dijen dhe kulturën si pjesë të pandashme të misionit meshtarak. Ndër këto figura spikat Dom Prend Suli e Dom Nikoll Kimza, tw cilwt përfaqëson modelin e meshtarit të angazhuar në studimin e historisë, kulturës dhe trashëgimisë së krahinës së Mirditës.
Veprimtaria e tyre dëshmon se roli i klerit katolik shqiptar nuk përfundoi me periudhën e Rilindjes Kombëtare apo me krijimin e shtetit shqiptar, por vazhdoi edhe në kohët moderne përmes ruajtjes së kujtesës historike dhe identitetit kulturor të komuniteteve lokale. Në një kohë kur proceset e modernizimit dhe globalizimit rrezikonin zbehjen e traditave vendore, Dom Prend Suli e Dom Nikoll Kimza u angazhua në mbledhjen, dokumentimin dhe studimin e materialeve historike, etnografike dhe kulturore që lidhen me Mirditën dhe historinë e saj.
Figura e tyre mishëron modelin e meshtarve-studiues, tw cilwt e shohin dijen jo vetëm si një veprimtari akademike, por edhe si një formë shërbimi ndaj komunitetit. Përmes studimeve dhe shkrimeve të tyre, atw kontribuoin në ruajtjen e kujtesës kolektive, në njohjen e historisë lokale dhe në vlerësimin e trashëgimisë kulturore të një prej krahinave më të rëndësishme të Shqipërisë Veriore.
Në veprën dhe angazhimin e tyre pasqyrohet një tipar karakteristik i traditës së klerit katolik shqiptar: ndërthurja e misionit fetar me përkushtimin ndaj arsimit, kulturës dhe historisë. Ashtu si paraardhësit e tyre humanistë dhe rilindës, edhe Dom Prend Suli e Dom Nikoll kimza e konsideroin ruajtjen e trashëgimisë kulturore si një detyrë ndaj brezave të ardhshëm dhe si një kontribut në forcimin e identitetit kombëtar.
Në këtë kuptim, atw bëhen pjesë e një tradite të gjatë që nis me humanistët shqiptarë të shekujve XV–XVII, vazhdon me rilindësit dhe intelektualët katolikë të shekujve XIX–XX dhe mbërrin deri në kohët bashkëkohore. Veprimtaria e tyre dëshmon se shërbimi ndaj Zotit dhe shërbimi ndaj kombit kanë qenë dhe mbeten dy dimensione të pandashme të misionit kulturor të klerit shqiptar.
Nënë Tereza: Universalizimi i Traditës së Shërbimit
Kulmi simbolik i rrugëtimit historik që nis me Pal Engjëllin në shekullin XV dhe vazhdon përmes Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit, Fishtës dhe figurave të tjera të klerit shqiptar mishërohet në mënyrë të veçantë në figurën e Nënë Terezës. Në jetën dhe veprën e saj, tradita shqiptare e shërbimit ndaj Zotit dhe njeriut merr përmasa universale, duke kapërcyer kufijtë kombëtarë dhe duke u shndërruar në një mesazh humanitar për mbarë botën.(30)
Ndryshe nga pararendësit e saj, të cilët kontribuuan kryesisht në zhvillimin e gjuhës, letërsisë, arsimit dhe kulturës shqiptare, veprimtaria e Nënë Terezës nuk lidhet drejtpërdrejt me krijimtarinë letrare apo me studimet kulturore. Ajo nuk shkroi vepra monumentale si Gjon Buzuku, nuk hartoi traktate filozofike e teologjike si Pjetër Bogdani dhe nuk krijoi epope kombëtare si Gjergj Fishta. Megjithatë, në një mënyrë tjetër po aq të rëndësishme, ajo mishëroi vlerat themelore që kanë karakterizuar traditën e klerit shqiptar ndër shekuj: dashurinë ndaj njeriut, sakrificën, mëshirën dhe shërbimin ndaj më të dobëtëve.(31)
E lindur në Shkup më 1910 me emrin Gonxhe Bojaxhiu, Nënë Tereza ia kushtoi jetën ndihmës ndaj të varfërve, të sëmurëve, jetimëve dhe njerëzve të braktisur. Në vitin 1950 ajo themeloi Kongregatën e Misionareve të Bamirësisë, e cila u shtri gradualisht në shumë vende të botës, duke u bërë simbol i solidaritetit dhe i dashurisë së pakushtëzuar ndaj njeriut.(33)
Përmes veprës së saj humanitare, emri shqiptar fitoi një dimension global. Ajo u bë një nga personalitetet më të njohura dhe më të respektuara të shekullit XX, duke dëshmuar se vlerat e kultivuara në traditën shqiptare mund të marrin një rëndësi universale. Nderimi me Çmimin Nobel për Paqe në vitin 1979 përbën një nga vlerësimet më të larta ndërkombëtare për veprimtarinë e saj në shërbim të njerëzimit.(34)
Megjithëse jetoi dhe veproi larg trojeve shqiptare, Nënë Tereza nuk e mohoi kurrë origjinën e saj. Në deklarata të shumta ajo e pohoi me krenari përkatësinë shqiptare, duke e bërë identitetin e saj kombëtar pjesë të figurës së saj publike. Në këtë mënyrë, ajo u bë jo vetëm një figurë universale e humanizmit, por edhe një nga ambasadoret më të njohura të emrit shqiptar në botë.(35)
Në figurën e saj bashkohen besimi, humanizmi dhe shërbimi ndaj njeriut. Përmes saj, tradita shumë shekullore e klerit shqiptar kaloi nga dimensioni kombëtar në atë universal, duke dëshmuar se shërbimi ndaj Zotit dhe dashuria ndaj njeriut janë vlera që tejkalojnë kufijtë e kohës, kulturës dhe kombeve.
Shqyrtimi i figurave nga Pal Engjëlli deri te Nënë Tereza dëshmon ekzistencën e një tradite të qëndrueshme historike në kulturën shqiptare. Kjo traditë karakterizohet nga ndërthurja e misionit fetar me shërbimin ndaj gjuhës, arsimit, kulturës, dijes dhe identitetit kombëtar.(36)
Në periudha të ndryshme historike, klerikët katolikë shqiptarë luajtën një rol të rëndësishëm në ruajtjen dhe zhvillimin e kulturës kombëtare. Ata kontribuan në krijimin e letërsisë shqipe, në pasurimin e gjuhës, në mbrojtjen e kujtesës historike, në zhvillimin e arsimit dhe në përfaqësimin e vlerave shqiptare në arenën ndërkombëtare. Për këtë arsye, veprimtaria e tyre duhet parë jo vetëm në kuadrin e historisë së Kishës Katolike, por edhe si pjesë integrale e historisë së qytetërimit shqiptar.(37)
Nga Formula e Pagëzimit e Pal Engjëllit në vitin 1462 deri te veprimtaria humanitare e Nënë Terezës në shekullin XX shtrihet një vijimësi historike prej më shumë se pesë shekujsh. Kjo vijimësi nuk mbështetet vetëm mbi përkatësinë institucionale kishtare, por mbi një sistem vlerash që lidhet me përkushtimin ndaj dijes, kulturës, arsimit, humanizmit dhe shërbimit ndaj komunitetit.(38)
Në shumë raste, këta klerikë nuk qenë vetëm shërbëtorë të altarit, por edhe arkitektë të kulturës kombëtare shqiptare. Përmes veprës së tyre ata ndihmuan në formimin e vetëdijes historike, gjuhësore dhe kulturore të shqiptarëve, duke lënë një trashëgimi që vazhdon të frymëzojë edhe sot.
Prandaj, historia e klerit katolik shqiptar duhet të shihet si një pjesë e pandashme e historisë së kombit shqiptar. Nga Pal Engjëlli deri te Nënë Tereza shtrihet një traditë e pandërprerë që lidh fenë me kulturën, arsimin, humanizmin dhe identitetin kombëtar. Kontributi i këtyre figurave në zhvillimin e gjuhës, letërsisë, arsimit, mendimit dhe vlerave njerëzore përbën një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë kulturore shqiptare dhe të vetë historisë së qytetërimit shqiptar.
Në një këndvështrim më të gjerë historik, veprimtaria e këtyre figurave dëshmon se identiteti shqiptar nuk është ndërtuar vetëm mbi ngjarje politike dhe ushtarake, por edhe mbi vlera shpirtërore, kulturore dhe humanitare. Nga Formula e Pagëzimit e Pal Engjëllit deri te misioni universal i Nënë Terezës, shtrihet një traditë që dëshmon rolin e jashtëzakonshëm të klerit katolik në historinë e qytetërimit shqiptar. Kjo trashëgimi mbetet edhe sot një burim frymëzimi për ruajtjen e kulturës, dinjitetit njerëzor dhe identitetit kombëtar.
Literatura
1. Injac Zamputi, Dokumente për historinë e Shqipërisë, Tiranë, 1962, f. 112.