At Gjergj Fishta në Kongresin e Manastirit - kur dija, urtësia dhe atdhetaria bashkuan një komb

Kultura

At Gjergj Fishta në Kongresin e Manastirit - kur dija, urtësia dhe atdhetaria bashkuan një komb

Nga: Prof.dr. Pal Nikolli Më: 22 nëntor 2026 Në ora: 17:30
Prof.dr. Pal Nikolli

Kongresi i Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908, përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë kombëtare, kulturore dhe gjuhësore të shqiptarëve. Ai nuk ishte thjesht një mbledhje intelektualësh për të përcaktuar mënyrën e shkrimit të gjuhës shqipe, por një akt i madh i vetëdijes kombëtare, një përpjekje historike për të kapërcyer dallimet krahinore, fetare dhe kulturore dhe për të ndërtuar një themel të përbashkët të identitetit shqiptar. Në këtë ngjarje, At Gjergj Fishta zë një vend të veçantë, jo vetëm për shkak të rolit të tij si kryetar i Komisionit të Alfabetit, por edhe për vizionin intelektual, përgjegjësinë kombëtare dhe aftësinë për të vendosur interesin e përgjithshëm mbi çdo interes të veçantë.

Në fillim të shekullit XX, shqiptarët përballeshin me një situatë të ndërlikuar politike, shoqërore dhe kulturore. Trojet shqiptare ndodheshin ende nën sundimin e Perandorisë Osmane, ndërsa ndikimet e huaja, politikat asimiluese dhe mungesa e një organizimi të përbashkët arsimor e kulturor e vështirësonin konsolidimin e ndërgjegjes kombëtare. Një nga problemet më të rëndësishme ishte mungesa e një alfabeti të njësuar të gjuhës shqipe. Përdorimi i disa sistemeve të ndryshme të shkrimit krijonte vështirësi në botimin e librave, në përhapjen e arsimit kombëtar dhe në komunikimin kulturor ndërmjet shqiptarëve. Për rrjedhojë, çështja e alfabetit nuk ishte thjesht një problem teknik i gjuhësisë, por një çështje me rëndësi të drejtpërdrejtë për të ardhmen e kombit.

Në këtë kontekst historik, zgjedhja e At Gjergj Fishtës në krye të Komisionit të Alfabetit ishte një vlerësim i autoritetit të tij intelektual, i përvojës gjuhësore dhe i aftësive të tij organizative e ndërmjetësuese. Komisioni përbëhej nga njëmbëdhjetë anëtarë, personalitete të shquara të jetës kulturore dhe kombëtare shqiptare, ndër të cilët Mit'hat Frashëri, Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Sotir Peci, Gjergj Qiriazi, Shahin Kolonja dhe Bajo Topulli. Fakti që Fishta u zgjodh kryetar i këtij organi dëshmon besimin që gëzonte në mesin e intelektualëve shqiptarë dhe rëndësinë që i atribuohej aftësisë së tij për të drejtuar diskutime mbi një çështje që prekte interesat e gjithë kombit.

Rëndësia e Fishtës në Kongresin e Manastirit kuptohet më mirë po të kemi parasysh se ai vinte si përfaqësues i shoqërisë letrare „Bashkimi“, e cila kishte zhvilluar një veprimtari të rëndësishme në përpunimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe. Kjo shoqëri, e themeluar në Shkodër më 1899, kishte kontribuar në zhvillimin e alfabetit, në botimin e teksteve dhe në krijimin e mjeteve gjuhësore për arsimin shqiptar. Prandaj, Fishta kishte arsye të mbronte traditën dhe sistemin e shkrimit të shoqërisë që përfaqësonte. Megjithatë, madhështia e qëndrimit të tij qëndron pikërisht në faktin se ai nuk e shndërroi këtë përfaqësim në një përpjekje për të imponuar me çdo kusht një variant të caktuar alfabeti.

Përkundrazi, në frymën e përgjegjësisë kombëtare, ai u orientua drejt gjetjes së një zgjidhjeje të përbashkët. Në raportin historik të Kongresit, të hartuar në anglisht nga Gjergj Qiriazi, pasqyrohet qëndrimi i Fishtës se ai nuk kishte ardhur në Manastir për të mbrojtur një alfabet të veçantë, por për të bashkëpunuar me të tjerët dhe për të pranuar atë sistem që do të ishte më i dobishëm për përparimin e popullit shqiptar. Ky qëndrim përfaqëson një nga momentet më domethënëse të Kongresit, sepse dëshmon se Fishta ishte i vetëdijshëm se alfabeti nuk mund të ishte pronë e një shoqërie, e një krahine apo e një grupimi intelektual. Ai duhej të bëhej pasuri e përbashkët e të gjithë shqiptarëve.

Në këtë qëndrim shfaqet një dimension i rëndësishëm i personalitetit të tij: aftësia për të dalluar interesin e veçantë nga interesi kombëtar. Fishta e kuptonte se mbrojtja e një tradite gjuhësore, sado e rëndësishme të ishte, nuk duhej të pengonte arritjen e një marrëveshjeje historike. Ai nuk e shihte suksesin e Kongresit si fitoren e një shoqërie kulturore mbi një tjetër, por si fitoren e gjuhës shqipe dhe të vetëdijes kombëtare mbi përçarjen. Pikërisht kjo e bën rolin e tij të veçantë: ai kontribuoi në krijimin e një klime ku argumentet, mirëkuptimi dhe kompromisi mund të mbizotëronin mbi rivalitetet dhe interesat e ngushta.

Diskutimet në Kongres ishin të ndërlikuara, sepse përballë njëri-tjetrit qëndronin tradita të ndryshme të shkrimit shqip, ndër të cilat alfabeti i Stambollit, alfabeti i shoqërisë „Bashkimi“ dhe ai i shoqërisë „Agimi“, i lidhur me veprimtarinë e Ndre Mjedës. Secili prej këtyre sistemeve kishte mbështetësit e vet dhe argumente të caktuara gjuhësore e praktike. Detyra e komisionit ishte të shqyrtonte këto variante dhe të gjente një zgjidhje që të mund të pranohej nga përfaqësuesit e ndryshëm të botës shqiptare. Në këtë proces, Fishta luajti rolin e një drejtuesi dhe ndërmjetësuesi, duke ndihmuar që diskutimi të mos shndërrohej në një përplasje të pakapërcyeshme ndërmjet grupimeve.

Pas shqyrtimit të propozimeve, Kongresi arriti në një kompromis historik: u pranuan dy variante, alfabeti i Stambollit dhe një alfabet me bazë latine, i afërt me atë të shoqërisë „Bashkimi“. Kjo zgjidhje ishte pragmatike dhe synonte të shmangte përçarjen, duke krijuar kushtet për një kalim gradual drejt njësimit të shkrimit. Në paraqitjen e vendimit, Fishta argumentoi edhe për nevojat praktike të përdorimit të alfabetit latin, veçanërisht në botimin e librave jashtë vendit dhe në komunikimin me mjetet teknike të kohës. Duhet theksuar se Kongresi nuk miratoi menjëherë dhe në mënyrë ekskluzive alfabetin e sotëm me 36 shkronja. Ai hodhi bazat vendimtare të njësimit, ndërsa konsolidimi i alfabetit latin u zhvillua gradualisht në vitet pasuese. Për këtë arsye, merita e Fishtës duhet parë si pjesë e një procesi kolektiv dhe jo si autorësi individuale e alfabetit të sotëm.

Kontributi i tij në Manastir nuk mund të kuptohet plotësisht pa u lidhur me veprimtarinë e mëparshme në fushën e gjuhës dhe të arsimit. Fishta kishte vite që punonte për zhvillimin e shqipes si gjuhë e kulturës, e shkollës dhe e komunikimit publik. Si bashkëpunëtor i shoqërisë „Bashkimi“, ai kishte marrë pjesë në një përpjekje të organizuar për përpunimin e shkrimit shqip dhe për përgatitjen e mjeteve të nevojshme për zhvillimin e arsimit. Një nga rezultatet e rëndësishme të kësaj veprimtarie ishte fjalori shqip-italisht i shoqërisë „Bashkimi“, i botuar më 1908. Kjo përvojë i dha atij njohuri të drejtpërdrejta mbi vështirësitë e shkrimit, të botimit dhe të përhapjes së gjuhës shqipe.

Po aq i rëndësishëm ishte edhe angazhimi i tij në fushën e arsimit. Në vitin 1902, Fishta u emërua drejtor i shkollave françeskane në Shkodër dhe mbështeti përdorimin e shqipes si gjuhë mësimi. Ky qëndrim kishte rëndësi të madhe në një kohë kur gjuha shqipe përballej me kufizime dhe me konkurrencën e gjuhëve të huaja në institucionet arsimore. Për Fishtën, shqipja nuk duhej të mbetej vetëm gjuhë e komunikimit familjar dhe e traditës popullore; ajo duhej të bëhej gjuhë e dijes, e shkollës, e letërsisë dhe e zhvillimit shoqëror. Në këtë pikë, veprimtaria e tij arsimore dhe roli i tij në Kongresin e Manastirit përbëjnë dy aspekte të së njëjtës filozofi kombëtare.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprimtarisë së Fishtës ishte aftësia për ta parë gjuhën shqipe si faktor bashkimi përtej dallimeve fetare. Kongresi i Manastirit bashkoi përfaqësues katolikë, ortodoksë dhe myslimanë, të cilët, pavarësisht traditave të ndryshme, u angazhuan për një interes të përbashkët: njësimin e shkrimit të gjuhës shqipe. Fishta, si klerik katolik françeskan, dëshmoi se përkatësia fetare nuk ishte pengesë për përkushtimin ndaj një çështjeje që u përkiste të gjithë shqiptarëve. Ai e trajtonte gjuhën si një pasuri kombëtare dhe jo si pronë të një bashkësie të caktuar. Kjo frymë përputhej me idealin e Rilindjes Kombëtare, sipas të cilit gjuha dhe identiteti shqiptar duhej të shërbenin si ura bashkimi ndërmjet qytetarëve me besime dhe prejardhje të ndryshme.

Roli i Fishtës në Kongres duhet parë gjithashtu në lidhje me veprimtarinë e tij më të gjerë letrare, publicistike dhe kulturore. Ai nuk ishte vetëm një poet i madh, por edhe një organizator i jetës intelektuale shqiptare. Në vitin 1913 themeloi revistën „Hylli i Dritës“, e cila u bë një nga organet më të rëndësishme të mendimit dhe të kulturës shqiptare. Përmes saj u trajtuan çështje të historisë, gjuhës, letërsisë, arsimit, folklorit dhe identitetit kombëtar. Ndërkohë, vepra e tij madhore „Lahuta e Malcis“ u shndërrua në një monument të letërsisë epike shqiptare, duke përjetësuar kujtesën historike, traditat dhe idealet e qëndresës kombëtare.

Në vlerësimin e kontributit të Fishtës duhet të shmangim dy qëndrime të gabuara: minimizimin e rolit të tij dhe atribuimin vetëm atij të meritave që i përkasin një përpjekjeje kolektive. Kongresi i Manastirit ishte vepër e shumë personaliteteve, ndër të cilët Mit'hat Frashëri, Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Gjergj Qiriazi, Parashqevi Qiriazi dhe shumë të tjerë. Secili dha kontributin e vet në përgatitjen, zhvillimin dhe suksesin e kësaj ngjarjeje. Megjithatë, fakti që Fishta u zgjodh kryetar i Komisionit të Alfabetit, përvoja e tij në shoqërinë „Bashkimi“ dhe qëndrimi i tij i orientuar drejt kompromisit e vendosin atë ndër figurat kryesore të këtij procesi historik.

Kongresi i Manastirit nuk ishte vetëm një ngjarje e rëndësishme e së kaluarës. Ai ishte një akt që ndikoi drejtpërdrejt në zhvillimin e arsimit kombëtar, në përhapjen e librave shqip dhe në konsolidimin e identitetit kulturor të shqiptarëve. Alfabeti i njësuar krijoi një bazë të përbashkët për komunikimin, botimin dhe edukimin e brezave të ardhshëm. Në këtë kuptim, vendimet e Manastirit përbënin një hap të rëndësishëm drejt konsolidimit të ndërgjegjes kombëtare dhe të kushteve kulturore për krijimin e shtetit shqiptar më 1912.

At Gjergj Fishta mbetet një nga figurat më përfaqësuese të këtij procesi, sepse në një moment vendimtar të historisë sonë arriti të ndërthurë dijen gjuhësore me përgjegjësinë qytetare, autoritetin intelektual me aftësinë për kompromis dhe përkushtimin individual me idealin kombëtar. Ai nuk e konsideroi alfabetin si një pronë që duhej mbrojtur nga të tjerët, por si një pasuri që duhej t'u shërbente të gjithë shqiptarëve. Pikërisht në këtë qëndrim qëndron një pjesë thelbësore e madhështisë së tij.

Mësimi që na vjen nga Fishta dhe nga Kongresi i Manastirit mbetet jashtëzakonisht aktual edhe për Shqipërinë e sotme. Në vitin 1908, intelektualë me formime, bindje dhe përkatësi të ndryshme arritën të bashkëpunonin për një objektiv që kapërcente interesat e tyre individuale. Ata kuptuan se e ardhmja e kombit kërkonte arsim, kulturë, përgjegjësi dhe bashkëpunim. Sot, vendi ynë ka nevojë për të njëjtën pjekuri intelektuale në zhvillimin e universiteteve, të shkencës, të institucioneve publike dhe të jetës shoqërore. Ka nevojë për njerëz që vendosin meritën mbi klientelizmin, dijen mbi propagandën, përgjegjësinë mbi interesin personal dhe interesin publik mbi ambicien për pushtet.

Në fund të fundit, rëndësia historike e At Gjergj Fishtës nuk qëndron vetëm në faktin se ai drejtoi Komisionin e Alfabetit në Kongresin e Manastirit. Ajo qëndron edhe në mesazhin që la pas: një intelektual i vërtetë nuk matet vetëm me veprat që shkruan, titujt që fiton apo pozicionet që mban, por edhe me aftësinë për t'i shërbyer një ideali më të madh se vetja.

Manastiri i dha kombit shqiptar një themel të përbashkët të shkrimit; Fishta dha një shembull të rëndësishëm të përgjegjësisë intelektuale dhe të atdhetarisë. Sepse kombet nuk ndërtohen nga individë që kërkojnë të bëhen më të mëdhenj se të tjerët, por nga njerëz që dinë të bëhen pjesë e një ideali më të madh se vetja.

Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat