Rezultatet e PISA 2025, programi i OECD-së për vlerësimin ndërkombëtar të nxënësve 15-vjeçarë, ofrojnë një pasqyrë të rëndësishme dhe shqetësuese mbi gjendjen e arsimit parauniversitar në Shqipëri. Të dhënat përfshijnë tri fushat tradicionale të vlerësimit: shkencën, leximin dhe matematikën, si dhe fushën e re të zgjidhjes kompjuterike të problemeve (Computational Problem-Solving). Në të katërta këto fusha, rezultatet e nxënësve shqiptarë tregojnë vështirësi të konsiderueshme në përvetësimin dhe zbatimin e njohurive.
Në lexim, Shqipëria arrin 408 pikë, 53 pikë më pak se mesatarja e OECD-së, prej 461 pikësh. Ky rezultat tregon probleme serioze në aftësinë e nxënësve për të kuptuar, interpretuar dhe analizuar informacionin e shkruar. Nuk bëhet fjalë thjesht për njohjen e gjuhës, por për një problem më të gjerë të të kuptuarit dhe të menduarit kritik.
Në matematikë, Shqipëria shënon 433 pikë, kundrejt 463 pikëve të mesatares së OECD-së. Hendeku prej 30 pikësh dëshmon vështirësi në përdorimin e njohurive matematikore dhe në zbatimin e tyre për zgjidhjen e problemeve konkrete.
Në shkencë, rezultati është 435 pikë, 47 pikë nën mesataren e OECD-së, prej 482 pikësh. Shqipëria ndodhet në të njëjtin nivel me Malin e Zi në këtë fushë, por diferenca me standardin e OECD-së mbetet e konsiderueshme.
Një tjetër tregues shqetësues është rezultati prej 437 pikësh në zgjidhjen kompjuterike të problemeve, 63 pikë nën mesataren e OECD-së, prej 500 pikësh. Kjo fushë nuk lidhet vetëm me përdorimin e teknologjisë, por edhe me aftësinë për të menduar në mënyrë sistematike, për të identifikuar problemet, për t’i ndarë ato në hapa dhe për të gjetur zgjidhje të strukturuara. Prandaj, rezultati tregon se pajisja e shkollave me teknologji nuk mjafton nëse ajo nuk shoqërohet me zhvillimin e kompetencave të reja digjitale dhe të mendimit algoritmik.
Një tjetër element i rëndësishëm është shpërndarja e rezultateve. Sipas të dhënave të paraqitura, vetëm 1.9% e nxënësve shqiptarë arrijnë nivelet më të larta, Nivelin 5 ose 6, në të paktën një nga fushat kryesore. Për krahasim, mesatarja e OECD-së është 11.9%, ndërsa në Singapor arrin 42.3% dhe në Estoni 18.0%. Kjo diferencë ngre një çështje të rëndësishme për sistemin arsimor: jo vetëm sa nxënës mbeten prapa, por edhe sa prej tyre arrijnë të zhvillojnë potencialin e tyre maksimal.
Në anën tjetër, 27.8% e nxënësve shqiptarë klasifikohen nën Nivelin 2 në të tria fushat kryesore — shkencë, lexim dhe matematikë — kundrejt 19.7% në OECD. Kjo përbën një sinjal të fortë për ekzistencën e një grupi të konsiderueshëm nxënësish që nuk arrijnë nivelin bazë të kompetencave të nevojshme për përballimin e kërkesave të jetës së përditshme, të studimeve të mëtejshme dhe të tregut të punës.
Në planin rajonal, Shqipëria mbetet prapa Kroacisë, e cila regjistron 476 pikë në shkencë, 453 në lexim, 455 në matematikë dhe 464 në zgjidhjen kompjuterike të problemeve. Krahasuar me Malin e Zi, Shqipëria ka rezultat më të mirë në matematikë, 433 kundrejt 411 pikëve, dhe në zgjidhjen kompjuterike të problemeve, 437 kundrejt 423 pikëve, ndërsa në lexim rezultati shqiptar është më i ulët, 408 kundrejt 418 pikëve.
Një çështje që duhet trajtuar me kujdes është krahasimi me ciklin PISA 2022. Në kolonat për ndryshimin afatshkurtër nga PISA 2022 në PISA 2025, Shqipëria shënohet me simbolin “m” (missing data). Për rrjedhojë, nga këto të dhëna nuk mund të nxirret një përfundim i saktë statistikor mbi përmirësimin ose përkeqësimin e performancës së Shqipërisë gjatë kësaj periudhe. Kjo është e rëndësishme, sepse çdo pretendim për një rritje ose rënie të drejtpërdrejtë duhet të mbështetet në të dhëna të krahasueshme dhe të vlefshme.
Nëse këto rezultate shihen përtej renditjes së thjeshtë në një tabelë ndërkombëtare, problemi i arsimit shqiptar shfaqet si një çështje e cilësisë së kompetencave bazë. Një sistem arsimor mund të ndërtojë shkolla, të pajisë laboratorë, të digjitalizojë procese dhe të ndryshojë programe, por suksesi i tij përfundimtar matet edhe me atë që nxënësi di të bëjë me dijen: a di të lexojë dhe të kuptojë një tekst, a di të arsyetojë matematikisht, a di të analizojë një problem shkencor dhe a di të ndërtojë një zgjidhje të strukturuar.
Për këtë arsye, rezultatet e PISA 2025 duhet të shërbejnë si një pikënisje për një reformim më të thellë të politikave arsimore. Në gjuhën shqipe duhet të forcohet leximi kritik, kuptimi i tekstit dhe aftësia analitike, duke reduktuar mbështetjen e tepruar te mekanizmat memorizues. Në arsimin STEM duhet të rritet përdorimi i laboratorëve, eksperimenteve dhe metodave praktike, së bashku me përgatitjen profesionale të mësuesve. Në arsimin digjital duhet të zhvillohet jo vetëm përdorimi i pajisjeve, por edhe mendimi algoritmik, programimi dhe zgjidhja e problemeve. Ndërkohë, nxënësit që mbeten nën nivelin bazë kanë nevojë për programe të posaçme mbështetëse, ndërsa nxënësit me rezultate të larta duhet të kenë mundësi reale për zhvillimin e talentit të tyre.
Në fund, PISA nuk duhet parë si një garë renditjesh mes shteteve. Ajo duhet të shërbejë si një instrument diagnostikues. Rezultatet e Shqipërisë japin një mesazh të qartë: sfida kryesore nuk është vetëm të kemi më shumë nxënës në shkollë, por të sigurojmë që ata të dalin prej saj me aftësi reale për të lexuar, menduar, analizuar, zgjidhur probleme dhe për t’u përshtatur me një shoqëri dhe ekonomi që ndryshojnë me shpejtësi.
Kriza e arsimit shqiptar nuk zgjidhet me statistika më të bukura, me reforma të emërtuara bukur apo me investime vetëm në infrastrukturë. Ajo kërkon një ndryshim të matshëm në cilësinë e dijes dhe të kompetencave që merr çdo nxënës në shkollë. Pikërisht këtu qëndron mësimi më i rëndësishëm i PISA 2025.
