Rendi i ri botëror në formim: Fuqitë e mëdha, ambiciet e Turqisë dhe sfidat e sigurisë evropiane

Opinione

Rendi i ri botëror në formim: Fuqitë e mëdha, ambiciet e Turqisë dhe sfidat e sigurisë evropiane

Nga: Prof. Dr. Muhamet Racaj Më: 20 nëntor 2026 Në ora: 20:25
Prof. Dr. Muhamet Racaj, Universiteti "Nëna Terez", Shkup

Rendi botëror po kalon një transformim të thellë strategjik. Rivaliteti ndërmjet SHBA-së, Rusisë dhe Kinës po përcakton gjithnjë e më shumë drejtimin e politikës, ekonomisë dhe sigurisë ndërkombëtare. Bota po largohet gradualisht nga modeli tradicional i dominimit të një fuqie të vetme dhe po hyn në një periudhë të konkurrencës ndërmjet disa qendrave të fuqisë globale.

Në këtë realitet të ri, shqetësimi kryesor nuk është vetëm rivaliteti ndërmjet fuqive të mëdha, por edhe mundësia që e ardhmja e shteteve dhe rajoneve të tëra të përcaktohet përmes marrëveshjeve ku ato nuk kanë rol të drejtpërdrejtë.

Takimi Trump–Putin–Xi Jinping dhe ambiciet për një rend të ri botëror

Takimi i presidentëve Donald Trump, Vladimir Putin dhe Xi Jinping në Kinë ka rëndësi të veçantë politike dhe simbolike. Për herë të parë, udhëheqësit e tri fuqive të mëdha bërthamore u ulën së bashku për të diskutuar çështjet e sigurisë ndërkombëtare dhe armatimit bërthamor.

Megjithatë, rëndësia e një takimi të tillë nuk duhet ngatërruar me arritjen e marrëveshjeve konkrete. Edhe pse simbolikisht përfaqëson një zhvillim të rëndësishëm diplomatik, mungesa e një marrëveshjeje konkrete për përfundimin e luftës në Ukrainë tregon se dallimet strategjike ndërmjet fuqive vazhdojnë të jenë të thella.

Vlerësimet e ekspertëve të cituar në debatin ndërkombëtar janë të ndryshme. Disa e konsiderojnë takimin të rëndësishëm për shkak të peshës politike dhe ushtarake të tri shteteve, ndërsa të tjerë vlerësojnë se ai mund të mbetet kryesisht një ngjarje me rëndësi simbolike dhe propagandistike.

Nga këndvështrimi im strategjik, presidenti rus Vladimir Putin përfiton nga fakti se paraqitet si bashkëbisedues i barabartë me udhëheqësit e dy fuqive me ekonomi shumë më të mëdha se Rusia. Kjo i shërben Moskës për të ruajtur imazhin e saj si fuqi globale, pavarësisht kostove të mëdha ekonomike dhe ushtarake të luftës në Ukrainë.

Kina, nga ana tjetër, synon të zgjerojë ndikimin e saj ekonomik, teknologjik dhe ushtarak, pa hyrë domosdoshmërisht në një përballje të drejtpërdrejtë me SHBA-në. Pekini kërkon të forcojë pozitën e vet në sistemin ndërkombëtar dhe të shfrytëzojë çdo dobësim të unitetit perëndimor.

Duhet theksuar se një takim i tillë nuk krijon automatikisht një aleancë të re ndërmjet tri fuqive. Interesat e tyre përputhen në disa çështje, por kanë edhe dallime të konsiderueshme. Rusia kërkon rikthimin e ndikimit të saj gjeopolitik, Kina synon pozicionin e një fuqie gjithnjë e më dominuese ekonomike dhe teknologjike, ndërsa SHBA-ja përpiqet të ruajë epërsinë dhe arkitekturën ndërkombëtare të sigurisë.

Një element tjetër shqetësues është mundësia që Moska të llogarisë në presionin e administratës amerikane ndaj aleatëve evropianë, në mënyrë që ata të pranojnë një marrëveshje për Ukrainën që mund të mos i përgjigjet plotësisht interesave të Kievit dhe sigurisë së Evropës.

Prandaj, çdo marrëveshje për përfundimin e luftës në Ukrainë duhet të përfshijë vetë Ukrainën dhe të marrë parasysh interesat e sigurisë së shteteve evropiane. Përndryshe, një marrëveshje e tillë mund të krijojë precedent të rrezikshëm për të ardhmen e rendit ndërkombëtar.

Erdoğan dhe ambicia e Turqisë në rendin e ri botëror

Një dimension i rëndësishëm i këtij transformimi është edhe pozicionimi i presidentit turk, Recep Tayyip Erdoğan.

Qëndrimi i tij për ndryshimin e rendit ndërkombëtar dhe nevojën për një sistem më përfaqësues të vendimmarrjes globale dëshmon ambicien e Turqisë për të pasur rol më të madh në përcaktimin e ekuilibrave të ardhshëm.

Erdoğan ka kritikuar vazhdimisht strukturën aktuale të sistemit ndërkombëtar, veçanërisht Këshillin e Sigurimit të OKB-së, duke kundërshtuar përqendrimin e vendimmarrjes në duart e pesë anëtarëve të përhershëm. Përmes qëndrimit të tij politik se bota është më e madhe se pesë shtete, ai kërkon reformimin e mekanizmave ndërkombëtarë dhe një përfaqësim më të drejtë të vendeve dhe rajoneve.

Turqia nuk synon të kufizohet vetëm në një orientim gjeopolitik. Si anëtare e NATO-s, ajo ruan partneritetin strategjik me Perëndimin, por njëkohësisht zhvillon marrëdhënie politike, ekonomike dhe të sigurisë me Rusinë, Kinën dhe aktorë të tjerë ndërkombëtarë.

Pozita gjeografike, kontrolli strategjik i ngushticave të Bosforit dhe Dardaneleve, kapacitetet ushtarake dhe ndikimi në Detin e Zi, Kaukaz, Lindjen e Mesme dhe Ballkan e bëjnë Turqinë një faktor të rëndësishëm në arkitekturën e sigurisë.

Ankaraja synon të shndërrohet në një qendër të rëndësishme vendimmarrjeje, duke ruajtur autonominë strategjike dhe hapësirën e saj të manovrimit diplomatik. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se interesat turke përputhen gjithmonë me ato të SHBA-së, Rusisë apo Kinës.

Evropa dhe afrimi i ri me Britaninë e Madhe

Një zhvillim tjetër me rëndësi për të ardhmen e Evropës është marrëveshja e re ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Mbretërisë së Bashkuar, e cila synon të hapë një kapitull të ri bashkëpunimi pas Brexit-it.

Sipas materialit të publikuar, marrëveshja përfshin lehtësimin e udhëtimit, mundësi të reja për punësimin dhe studimin e të rinjve, zvogëlimin e disa pengesave tregtare, si dhe bashkëpunimin në energjetikë, siguri dhe mbrojtje.

Një nga elementet më të rëndësishme është programi i mobilitetit, përmes të cilit deri në 100 mijë të rinj nga secila palë do të mund të qëndrojnë deri në tri vjet në anën tjetër për studime, punë, vullnetarizëm dhe udhëtime, sipas rregullave përkatëse.

Ky zhvillim ka rëndësi përtej marrëdhënieve ekonomike. Ai tregon se, pavarësisht Brexit-it, interesat strategjike të Britanisë së Madhe dhe Evropës vazhdojnë të jenë të ndërlidhura.

Në aspektin e sigurisë, Britania mbetet një nga fuqitë kryesore ushtarake të Evropës, anëtare e NATO-s dhe një aktor me kapacitete të rëndësishme inteligjente dhe bërthamore.

Prandaj, afrimi ndërmjet Londrës dhe Brukselit duhet parë edhe si përpjekje për të forcuar bashkëpunimin evropian në një kohë kur kontinenti përballet me kërcënime të reja strategjike.

Evropa ka nevojë për unitet politik dhe ushtarak. Bashkëpunimi me Britaninë e Madhe është pjesë e domosdoshme e kësaj përgjigjeje.

Evropa përballë sfidës së sigurisë

Shqetësimi kryesor për Evropën nuk qëndron vetëm te raportet ndërmjet tri fuqive të mëdha, por edhe te mundësia që interesat e saj të diskutohen dhe të përcaktohen pa praninë reale të përfaqësuesve evropianë.

Nëse e ardhmja e sigurisë evropiane dhe çështja e Ukrainës përcaktohen vetëm përmes marrëveshjeve ndërmjet Uashingtonit dhe Moskës, pa përfshirjen e Evropës dhe vetë Ukrainës, atëherë krijohet një precedent me pasoja serioze për të ardhmen e kontinentit.

Rusia, përmes kërkesave të saj për ndryshimin e arkitekturës së sigurisë evropiane, nuk synon vetëm zgjidhjen e konfliktit në Ukrainë. Ajo kërkon edhe kufizimin e ndikimit të NATO-s në hapësirën që e konsideron pjesë të interesave të saj strategjike.

Kjo është arsyeja pse lufta në Ukrainë nuk mund të trajtohet vetëm si konflikt territorial. Ajo është edhe përballje për parimet mbi të cilat duhet të ndërtohet siguria evropiane: sovraniteti, integriteti territorial, e drejta e shteteve për të zgjedhur orientimin e tyre strategjik dhe mosndryshimi i kufijve me forcë.

Evropa duhet të forcojë kapacitetet e veta mbrojtëse, industrinë ushtarake, inteligjencën strategjike dhe koordinimin ndërmjet shteteve. Partneriteti transatlantik mbetet thelbësor, por siguria evropiane nuk mund të mbështetet vetëm në vendimmarrjen e Uashingtonit.

Një Evropë më e fuqishme në aspektin e mbrojtjes do të jetë edhe një partnere më e qëndrueshme brenda NATO-s.

Ballkani Perëndimor dhe Kosova në këtë realitet strategjik

Ballkani Perëndimor mbetet një hapësirë e ndjeshme ndaj ndikimeve të jashtme, rivaliteteve gjeopolitike, presioneve politike dhe luftës hibride.

Rusia vazhdon të kërkojë ruajtjen e ndikimit të saj në rajon, ndërsa Serbia zhvillon një politikë shumëdimensionale ndërkombëtare, duke ruajtur lidhjet me Moskën dhe Pekinin, por edhe marrëdhëniet me Perëndimin.

Në këto rrethana, ndikimi i jashtëm mund të shfaqet përmes presioneve diplomatike, propagandës, dezinformimit, ndërhyrjeve në proceset politike dhe instrumentalizimit të çështjeve të pazgjidhura ndërshtetërore.

Për Kosovën, këto zhvillime kanë rëndësi të veçantë. Çdo ndryshim në raportet ndërmjet fuqive të mëdha mund të ndikojë në sigurinë rajonale, në dialogun Kosovë–Serbi dhe në perspektivën euroatlantike të vendit.

Kosova duhet të forcojë institucionet e sigurisë, kapacitetet mbrojtëse të Forcës së Sigurisë së Kosovës, inteligjencën strategjike dhe mekanizmat për parandalimin e befasisë strategjike nga kërcënimet hibride.

Njëkohësisht, duhet të thellojë partneritetin strategjik me SHBA-në, NATO-n, Turqinë dhe shtetet kryesore evropiane.

Bashkëpunimi me Turqinë ka rëndësi të veçantë për shkak të anëtarësimit të saj në NATO, kapaciteteve ushtarake dhe rolit që luan në sigurinë e rajonit. Megjithatë, orientimi strategjik i Kosovës duhet të mbetet i qartë: integrimi euroatlantik dhe partneriteti i qëndrueshëm me SHBA-në dhe NATO-n.

Kosova nuk duhet të jetë vetëm vëzhguese e ndryshimeve ndërkombëtare, por duhet të jetë e përgatitur institucionalisht, politikisht dhe në aspektin e sigurisë për t'u përballur me pasojat e tyre.

Përfundim: Paqe përmes diplomacisë, siguri përmes gatishmërisë

Bota nuk po shkon domosdoshmërisht drejt një lufte të re globale, por po hyn në një periudhë të ndërlikuar të rikonfigurimit të fuqisë politike, ekonomike dhe ushtarake.

Rivaliteti SHBA–Rusi–Kinë, ambiciet gjeostrategjike të Turqisë, afrimi i ri ndërmjet Britanisë së Madhe dhe Bashkimit Evropian dhe kërkesat për reformimin e institucioneve ndërkombëtare tregojnë se rendi ekzistues po vihet gjithnjë e më shumë në pikëpyetje.

Takimet e liderëve të fuqive të mëdha mund të hapin rrugë për dialog dhe marrëveshje, por nuk mund të garantojnë vetvetiu paqe të qëndrueshme. Historia dëshmon se marrëveshjet e arritura pa përfshirjen e drejtpërdrejtë të shteteve që preken nga vendimet mund të krijojnë kriza të reja.

Për Evropën, kjo nënkupton më shumë përgjegjësi për mbrojtjen e vet dhe forcimin e unitetit strategjik. Për Ballkanin Perëndimor kërkon stabilitet institucional dhe rezistencë ndaj ndikimeve destabilizuese. Për Kosovën kërkon forcim të kapaciteteve shtetërore, gatishmëri mbrojtëse dhe aleanca të qëndrueshme strategjike.

Në politikën ndërkombëtare, shtetet që nuk kanë kapacitete për të mbrojtur interesat e tyre rrezikojnë të bëhen objekt i vendimeve të të tjerëve.

Prandaj, qëndrimi im është i qartë: paqja kërkon diplomaci, dialog dhe bashkëpunim ndërkombëtar, por siguria kërkon gatishmëri, fuqi institucionale, kapacitete mbrojtëse dhe aftësi për të mbrojtur interesat shtetërore.

Shtetet duhet të jetojnë me shpresën se lufta nuk do të ndodhë, por të përgatiten me përgjegjësi sikur sfidat e sigurisë mund të shfaqen nesër.

Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat