Lista Studentore, që në zgjedhjet e 25 tetorit fitoi 140 nga 250 ulëset në Kuvendin e Serbisë, ka paralajmëruar se do ta shqyrtojë kushtetutshmërinë e marrëveshjeve të arritura në dialogun e Brukselit dhe se do t'i ndjekë penalisht ata që i lidhën e i zbatuan. Bashkimi Evropian u përgjigj se ndryshimi i pushtetit në Beograd nuk i fshin detyrimet. Përgjigjja është e saktë, por nuk mjafton.
Qëndrimi i kësaj gazete është i qartë. Shteti i Kosovës nuk varet nga njohja e Beogradit. Ai qëndron mbi njohjen nga Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e tyre perëndimorë. Por marrëveshjet e dialogut nuk janë menu nga e cila pushteti i ri në Beograd merr vetëm atë që i pëlqen. Ose vlejnë për të dyja palët, ose Serbia duhet ta paguajë çmimin në rrugën e saj drejt BE-së. Njohja nuk i duhet Kosovës për të qenë shtet. I duhet si garanci para çdo lëshimi të ri. Prandaj, për sa kohë Beogradi i vë marrëveshjet në pikëpyetje, Kosova nuk duhet të bëjë asnjë hap për Asociacionin pa njohje nga Serbia dhe pa zbardhjen e fatit të të zhdukurve.
Programi flet më qartë se diplomatët
Sipas programit të saj, Lista Studentore do ta kundërshtojë pavarësinë e Kosovës dhe anëtarësimin e saj në organizatat ndërkombëtare. Ajo do t'i ruajë institucionet arsimore, shëndetësore e kulturore të Serbisë në Kosovë dhe do të kërkojë që vendbanimet serbe të lidhen administrativisht, me më shumë autonomi nga institucionet e Kosovës.
Kjo bie ndesh drejtpërdrejt me Marrëveshjen për rrugën drejt normalizimit të vitit 2023. Me nenin 4 të saj, Serbia u zotua se nuk do ta kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare, ndërsa me nenin 2 palët u zotuan ta respektojnë integritetin territorial të njëra-tjetrës. „Lidhja administrative“ e vendbanimeve serbe është emri i ri i një ideje të vjetër: një entitet brenda shtetit.
Në Beograd, Aleksandar Vuçiqi po sulmohet jo sepse bëri pak për paqen, por sepse, sipas kundërshtarëve të tij, bëri shumë. Më 16 nëntor, tri organizata serbe nga Kosova dorëzuan kallëzim penal ndaj tij dhe ish-zyrtarëve të tjerë, duke kërkuar hetim edhe për integrimin e policisë dhe të gjyqësorit në sistemin e Kosovës. Kur një fitore e rendit kushtetues të Kosovës trajtohet si krim në Beograd, kjo nuk është rishikim teknik, por tentativë kthimi prapa.
Kosova ka dhënë më shumë se kushdo
Serbët në Kosovë, sipas vlerësimeve rreth 5 për qind e popullsisë, kanë 10 ulëse të garantuara në Kuvend dhe të paktën një ministër në Qeveri. Ligjet me interes jetik nuk mund të miratohen pa shumicën e deputetëve të komuniteteve joshumicë. Serbishtja është gjuhë zyrtare në gjithë vendin, krahas shqipes, pra edhe në komuna ku pothuajse nuk jeton asnjë serb. Mbishkrimet e institucioneve janë kudo dygjuhëshe, ndërsa dokumentet e shtetit, nga letërnjoftimi te pasaporta, lëshohen edhe në serbisht. As Finlanda, ku suedishtja flitet nga rreth 5 për qind e popullsisë, as Belgjika me pakicën gjermanishtfolëse, që shpesh përmenden si model, nuk shkojnë kaq larg. Ato e kufizojnë përdorimin lokal të gjuhës së pakicës te zonat ku ajo jeton.
Ndërkohë, shqiptarët e Kosovës Lindore nuk kanë asnjë ulëse të garantuar në Kuvendin e Serbisë. Sipas Refki Hasanit, mbi 25 mijë prej tyre kanë adresa të pasivizuara. Serbia, pas më shumë se një çerek shekulli, nuk ka kërkuar falje për krimet në Kosovë dhe nuk i ka hapur arkivat. Fati i rreth 1.600 të zhdukurve mbetet i panjohur.
Në këto kushte, kërkesa që Kosova ta themelojë Asociacionin, ndërsa Beogradi shpall se do t'i rishqyrtojë zotimet e veta, nuk është kompromis. Është standard i dyfishtë.
Vetëm retorikë para zgjedhjeve?
Kundërargumenti kryesor është se paralajmërimi i Listës Studentore është retorikë para zgjedhjeve presidenciale. Kryetari i Gjykatës Kushtetuese të Serbisë, Vlladan Petrov, duke folur në emër personal, tha për Radion Evropa e Lirë se kthimi prapa i marrëveshjeve është pothuajse i pamundur. Sipas këtij arsyetimi, Kosova duhet të tregojë vullnet të mirë dhe të ecë përpara me Asociacionin.
Por pikërisht sepse rruga juridike është thuajse e mbyllur, synimi është politik: marrëveshjet të zbrazen nga përmbajtja, ndërsa Beogradi mbetet formalisht në dialog. Kosova e njeh këtë model që nga Marrëveshja e parë e Brukselit e vitit 2013. Vuçiqi i pranonte marrëveshjet dhe njëkohësisht e pengonte Kosovën në organizatat ndërkombëtare. Lëshimi i njëanshëm ndaj një pale që e konteston kornizën nuk është vullnet i mirë. Është negociatë kundër vetvetes.
Çfarë duhet bërë para 15 shkurtit
Lista Studentore ka kohë deri më 15 shkurt 2027 për ta formuar qeverinë. Kjo është dritarja në të cilën Perëndimi duhet të flasë qartë.
Bashkimi Evropian duhet ta kthejë deklaratën e zëdhënësit në qëndrim formal: asnjë përparim i Serbisë në negociatat e anëtarësimit pa konfirmim me shkrim nga qeveria e re se Marrëveshja e vitit 2023 dhe plani i zbatimit, i pranuar në Ohër, mbeten në fuqi. Uashingtoni, aleati që e ndihmoi Kosovën të lindë, duhet ta thotë publikisht se detyrimet e marra nga Serbia nuk rinegociohen.
Prishtina nuk duhet të mjaftohet me reagimin e Ministrisë së Punëve të Jashtme. I duhet një platformë shtetërore e përbashkët e Qeverisë, Presidencës dhe opozitës, e cila i njofton partnerët me shkrim se Asociacioni mund të vijë vetëm pas njohjes nga Serbia dhe pas zbardhjes së fatit të të zhdukurve, duke nisur me hapjen e arkivave. Njëkohësisht, institucionet e Kosovës duhet të vazhdojnë t'u ofrojnë qytetarëve serbë shërbime të plota, sepse përgjigjja më e fortë ndaj paralelizmit të Beogradit është shteti që funksionon.
Serbia ka të drejtë të ndërrojë qeveri. Nuk ka të drejtë t'i tërheqë zotimet e shtetit sa herë ndërron qeveria.