Ligji për trashëgiminë e Kosovës vlen për të gjithë, edhe për Kishën

Editorial

Ligji për trashëgiminë e Kosovës vlen për të gjithë, edhe për Kishën

Nga: bota sot Më: 22 nëntor 2026 Në ora: 20:45
Trashëgimia e Kosovës, nga kullat te manastiret, mbrohet me të njëjtin ligj (Fotoilustrim: Bota Sot)

Kuvendi i Kosovës miratoi në lexim të parë, në seancën që nisi të enjten dhe përfundoi të premten, më 20 nëntor, Projektligjin për Inspektoratin Qendror të Trashëgimisë Kulturore, me 62 vota për, 8 kundër dhe një abstenim. Lista Serbe, e cila kishte kërkuar që pika të hiqej nga rendi i ditës, dhe Dioqeza e Rashkës dhe Prizrenit e paraqitën ligjin si sulm ndaj kishave dhe manastireve ortodokse. Nuk është. Është një ligj që i thotë çdo pronari monumentesh, pa dallim, se trashëgimia e Kosovës ka rregulla dhe një shtet që i zbaton.

Qëndrimi ynë është i qartë: Qeveria dhe shumica parlamentare kanë bërë hapin e duhur dhe duhet ta çojnë ligjin deri në fund, pa u tërhequr nën presion dhe pa krijuar përjashtime, edhe kur kundërshtimi vjen nga Beogradi, ku Lista Studentore, fituese e zgjedhjeve të 25 tetorit, e quajti Kosovën "të ashtuquajtur shtet". Sovraniteti nuk ndërtohet vetëm në kufi e në veri. Ndërtohet edhe kur institucionet e shtetit e zbatojnë ligjin njësoj në çdo pëllëmbë të territorit.

Një trashëgimi, shumë shtresa

Trashëgimia e Kosovës nuk i përket një komuniteti të vetëm. Ajo përfshin kullat e Dukagjinit dhe të Drenicës, Kompleksin e Lidhjes së Prizrenit, Xhaminë e Sinan Pashës dhe hamamet osmane, qytetin antik të Ulpianës, kishat katolike dhe manastiret mesjetare ortodokse, nga Graçanica te Deçani. Të gjitha janë pjesë e historisë së këtij vendi dhe të gjitha kanë nevojë për të njëjtën gjë: një institucion që i mbron nga ndërtimi i paligjshëm, nga neglizhenca dhe nga lejet e dhëna pa kriter.

Prandaj ky ligj ka rëndësi. Kur një kullë shembet nga mosmirëmbajtja, ose kur pranë një monumenti ngrihet një ndërtesë pa leje, humbja nuk është e një familjeje apo e një kishe. Është e Kosovës.

Çfarë ndryshon në të vërtetë

Inspektorati nuk është institucion i ri. Ai u parapa me Ligjin për trashëgiminë kulturore të vitit 2006 dhe funksionon si departament i Ministrisë së Kulturës që nga viti 2018. Projektligji, i hartuar që në vitin 2024, e shndërron në agjenci ekzekutive me juridiksion në gjithë territorin dhe me degë rajonale. Ministrja Saranda Bogujevci ua shpjegoi deputetëve se funksioni mbetet i njëjtë, ndërsa forcohen kapacitetet inspektuese.

Projektligji nuk prek pronësinë e asnjë objekti. Dioqeza ankohet se ai nuk e përmend Ligjin për Zonat e Veçanta të Mbrojtura dhe Këshillin për Zbatim dhe Monitorim. Por një ligj nuk ka nevojë t'i përmendë ligjet e tjera që ato të mbeten në fuqi. Projektligji nuk e shfuqizon asnjërin, dhe në Këshill vazhdon të ulet edhe Kisha Ortodokse Serbe. Prandaj skenari që Lista Serbe e solli në sallë, sipas të cilit një inspektor do t'u ndalojë murgjve qirinjtë, nuk është kritikë e ligjit. Është frikësim i dëgjuesve.

Graçanica dhe Korisha: dy mësime

Në shkurt të këtij viti, Inspektorati ndali punimet për ngritjen e një konaku të murgjve pranë Manastirit të Graçanicës. Leja ishte lëshuar nga Komuna e Graçanicës, duke anashkaluar Ligjin për trashëgiminë kulturore. Rreziku për monumentin, pra, nuk erdhi nga institucionet qendrore, por nga një leje komunale e dhënë jashtë ligjit, dhe institucionet qendrore i ndalën punimet. Inspektorati e bëri këtë si departament brenda ministrisë. Ligji i ri synon që ndërhyrje të tilla të mos varen nga rasti, por të jenë rregull në çdo rajon.

Rasti i dytë vjen nga vetë Dioqeza. Në mars të vitit 2025, ajo akuzoi publikisht një drejtori komunale të Prizrenit për punime të paligjshme që, sipas saj, dëmtuan vetmitoren e Shën Pjetrit të Korishës, dhe kërkoi reagim urgjent nga institucionet. Një inspektorat i fortë, me degë rajonale dhe me fuqi për të ndalur punimet edhe kur shkelësi është një komunë, është pikërisht përgjigjja institucionale për raste të tilla.

Edhe në deklaratën e saj të fundit, Dioqeza shkruan se e mbështet mbikëqyrjen profesionale që e mbron gjithë trashëgiminë nga dëmtimi dhe ndërtimi i paligjshëm. Për parimin, pra, nuk ka mosmarrëveshje. Pyetja është vetëm nëse ky parim vlen edhe kur pronari është Kisha. Përgjigjja e një shteti ligjor nuk mund të jetë tjetër veçse po.

Kështu funksionon edhe në Evropë. Në Itali, punimet në kishat e mbrojtura kërkojnë miratimin e organeve shtetërore të trashëgimisë, ndërsa në Francë shumica e kishave të ndërtuara para vitit 1905 janë pronë e komunave ose e shtetit. Pronësia jep të drejta, por nuk jep të drejtën për ta anashkaluar ligjin.

Vërejtjet kanë adresën e tyre

Dioqeza thotë se nuk u konsultua gjatë hartimit dhe ka kërkuar ndryshime në projektligj. Kjo është e drejta e saj, dhe kërkesa meriton përgjigje serioze. Nëse ajo sheh rrezik përplasjeje mes kompetencave të Inspektoratit dhe garancive të Zonave të Veçanta të Mbrojtura, zgjidhja është një dispozitë e qartë në leximin e dytë, jo tërheqja e ligjit. Lista Serbe kërkoi fillimisht që pika të hiqej nga rendi i ditës pa u shqyrtuar fare. Tani ka paralajmëruar amendamente. Kjo është rruga e duhur, dhe debati më në fund mund të kalojë aty ku duhet: te nenet.

Çfarë kërkojmë

Qeveria dhe shumica duhet ta çojnë projektligjin në lexim të dytë dhe ta mbrojnë publikisht, me raste konkrete si ato të Graçanicës dhe të Korishës. Komisioni parlamentar duhet t'i shqyrtojë seriozisht amendamentet e të gjitha palëve, përfshirë Dioqezën dhe Listën Serbe, dhe ta bëjë të qartë në tekst marrëdhënien e Inspektoratit me Ligjin për Zonat e Veçanta të Mbrojtura. Partnerët ndërkombëtarë duhet ta gjykojnë ligjin nga teksti, jo nga deklaratat.

Trashëgimia kulturore është kujtesa e përbashkët e këtij vendi, nga kullat prej guri te manastiret mesjetare. Ajo mbrohet më mirë nga një shtet që e zbaton ligjin njësoj për çdo monument dhe për çdo pronar, sesa nga përjashtimet. Kjo është mbrojtja më e fortë që Kosova mund t'i ofrojë trashëgimisë së saj, dhe vetes si shtet.

comment Për komente lëvizni më poshtë
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat