Në Kosovën e vitit 2025, sistemi pensional mbetet një nga fushat ku pabarazitë dhe mangësitë ligjore janë më të dukshme. Megjithëse vendi ka hyrë në dekadën e tretë të pavarësisë, shumë pensionistë shqiptarë, që dikur kontribuuan në sistemin paralel gjatë viteve të 90-ta dhe rezistuan ndaj regjimit të Millosheviqit, vazhdojnë të përballen me vështirësi në realizimin e të drejtave të tyre.
Diferencimet në sistemin pensional
Sipas të dhënave nga Ministria e Financave, Punës dhe Transfereve, në Kosovë aktualisht ekzistojnë disa kategori pensionale: pensionet kontributdhënëse, pensionet bazike, pensionet e invalidëve dhe ato të veteranëve të luftës. Megjithatë, në praktikë ka mospërputhje në mënyrën se si trajtohen pensionistët nga komunitete të ndryshme.
Pensionistët shqiptarë, që kanë punuar në ish-institucionet e Kosovës deri në vitin 1990 dhe më pas u përjashtuan nga puna për arsye politike, shpesh përballen me vështirësi në dokumentimin e stazhit të punës, për shkak të mungesës së arkivave të ruajtura nga Serbia.
Në anën tjetër, pensionistët serbë që jetojnë në Kosovë përfitojnë nga dy burime: marrin pensione nga Serbia dhe, njëkohësisht, përfitojnë edhe nga skemat e Kosovës, duke u trajtuar si banorë të vendit. Kjo gjendje është pasojë e mungesës së koordinimit institucional dhe e moszbatimit të plotë të marrëveshjeve të Brukselit për çështjet sociale, ku Serbia ka vazhduar të paguajë për strukturat e saj paralele edhe pas vitit 2013.
Procedurat degraduese dhe mungesa e barazisë
Një ndër problemet më të përfolura është kërkesa që pensionistët të paraqiten çdo gjashtë muaj për të “vërtetuar” se janë gjallë. Kjo procedurë, që aplikohet ende në disa komuna, është kritikuar nga organizatat e shoqërisë civile si masë burokratike e panevojshme dhe poshtëruese, veçanërisht për të moshuarit që jetojnë në zona rurale apo në diasporë.
Institucionet nuk kanë ofruar alternativa digjitale për identifikimin, ndonëse sistemi i gjendjes civile dhe i sigurimeve shëndetësore tashmë funksionon me të dhëna elektronike.
Mungesa e transparencës dhe kapaciteteve administrative
Zbatimi i ligjit për skemat pensionale shpesh shoqërohet me paqartësi dhe moszbatim të drejtë të dispozitave nënligjore. Ankesa e qytetarëve shpesh mbetet pa përgjigje, pasi në praktikë mungon ndarja e qartë ndërmjet shkallës së parë dhe të dytë të vendimmarrjes administrative.
Raportet e Avokatit të Popullit gjatë viteve 2022–2024 kanë evidentuar raste ku zyrtarët e institucioneve nuk kanë respektuar afatet ligjore për shqyrtimin e kërkesave dhe nuk kanë ofruar udhëzime të qarta me shkrim për qytetarët e dëmtuar. Këto probleme burojnë, pjesërisht, nga mungesa e trajnimeve profesionale dhe kapaciteteve në administratën publike, ku shumë zyrtarë janë emëruar në baza partiake dhe jo për meritë profesionale.
Nevoja për reformë dhe drejtësi sociale
Pensionistët shqiptarë nuk kërkojnë ndihmë humanitare, por zbatim të barabartë të ligjit. Rishikimi i politikave pensionale është i domosdoshëm për të eliminuar pabarazitë ndërmjet komuniteteve dhe për të përmirësuar funksionimin e sistemit të ankesave.
Shteti duhet të sigurojë transparencë në vendimmarrje, të digjitalizojë shërbimet dhe të garantojë që çdo qytetar, pavarësisht përkatësisë etnike apo historikut të punës, të trajtohet në mënyrë të drejtë dhe me dinjitet.
Drejtësia sociale nuk është lemoshë – është detyrim ligjor dhe moral i shtetit demokratik.
Agim Vuniqi
Nëntor 2025
