Zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës në krye të Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK) ka rihapur një debat thelbësor që prej vitesh endet në heshtje: a po udhëhiqet Akademia nga kriteret e ekselencës shkencore apo nga logjika e kompromisit institucional?
Ky debat nuk ka të bëjë vetëm me një emër. Ka të bëjë me standardin që ASHAK i vendos vetes dhe me mesazhin që u dërgon studiuesve të rinj, universiteteve dhe publikut.
Ligjërisht e rregullt, por jo domosdoshmërisht frymëzuese
Nga pikëpamja formale dhe statutore, zgjedhja e Shiroka-Pulës është e ligjshme. Ajo ka gradë shkencore, përvojë universitare dhe botime akademike, si dhe është zgjedhur nga vetë anëtarët e Akademisë. Në këtë kuptim, nuk ka shkelje procedurale.
Por ASHAK nuk është një institucion minimal kriteresh. Ajo duhet të jetë maja e dijes, modeli i ekselencës dhe autoriteti moral i shkencës në shoqëri. Pikërisht këtu lind dilema.
Kredibilitet akademik: solid lokal, i kufizuar ndërkombëtarisht
Analiza e botimeve shkencore tregon se profili akademik i kryetares së re është kryesisht i orientuar drejt: monografive dhe botimeve institucionale, revistave me rang mesatar ose të ulët ndërkombëtar, temave me fokus lokal ose rajonal.
Kjo nuk e bën punën e saj jo-shkencore. Por në të njëjtën kohë, nuk e vendos atë në rrethin e figurave me ndikim të gjerë ndërkombëtar, çfarë zakonisht pritet nga drejtuesit e akademive kombëtare në vende që synojnë integrim dhe konkurrencë shkencore globale.
Politika si barrë simbolike
Një element që nuk mund të anashkalohet është e kaluara politike e Shiroka-Pulës. Edhe nëse ajo sot vepron vetëm në kapacitet akademik, përvoja si ministre dhe deputete mbetet një barrë simbolike për një institucion që duhet të jetë i pavarur nga pushteti ditor.
Në një shoqëri ku politizimi i institucioneve është problem kronik, ASHAK do të duhej të ishte strehë e autonomisë intelektuale, jo hapësirë ku kufijtë mes dijes dhe politikës mjegullohen.
Problemi është sistemi, jo individi
Prandaj, kritika nuk duhet të personalizohet. Problemi nuk është vetëm Justina Shiroka-Pula. Problemi është fakti se ASHAK vazhdon të funksionojë si një rreth i mbyllur, më shumë i orientuar drejt ekuilibrave të brendshëm sesa konkurrencës shkencore.
Një Akademi që synon relevancë reale do të duhej të prodhonte: studime me ndikim në politikat publike, autoritet shkencor në debatet madhore shoqërore, ura bashkëpunimi me akademitë më të avancuara evropiane.
Një zgjedhje që ruan status quo-në
Në këtë prizëm, zgjedhja e re nuk sinjalizon reformë, por vazhdimësi. Ajo ruan qetësinë institucionale, por nuk e sfidon mediokritetin që prej vitesh e ka zbehur rolin publik të ASHAK-ut.
Nëse Akademia synon të jetë vetëm institucion ceremonial, kjo zgjedhje është e mjaftueshme.
Nëse synon të jetë zëri më i lartë i dijes në Kosovë, atëherë është e pamjaftueshme.
Pra, zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës është ligjërisht e drejtë, por strategjikisht e diskutueshme. Ajo flet më shumë për gjendjen e Akademisë sesa për kapacitetin individual të kryetares.
Dhe kjo është ndoshta pyetja më e dhimbshme: a po zgjedh ASHAK udhëheqës, apo po zgjedh rehati institucionale?