Në historiografinë serbe të shek. XIX–XX, termi “Latinët” përdoret për të identifikuar popullsinë katolike, në dallim nga ajo ortodokse.
Në kontekstin e Vranjës dhe rrethinës së saj, Jovan Hadži-Vasiljević e përdor këtë term për një shtresë “banorësh të vjetër”, të cilët nuk i përkasin traditës serbe ortodokse, por që kanë qenë të pranishëm para konsolidimit të elementit serb në këtë hapësirë (Hadži-Vasiljević, Vranje).
Analiza historike, onomastike dhe krahasuese tregon se këta “Latinë” ishin shqiptarë katolikë, pjesë e trungut arbëror të Serbisë jugore.
Hadži-Vasiljević shkruan qartë për këtë kategori popullsie “Latinët kanë jetuar më herët në vetë qytetin e Vranjës dhe në rrethinën e tij.”
Ky përshkrim ka rëndësi themelore, sepse serbët historikisht nuk kanë qenë katolikë dhe termi Latinët në Ballkan i referohet kryesisht shqiptarëve katolikë. Prania e tyre në këto hapësira gjeografike dëshmohet shumë përpara shek. XVIII.
Autoktonia e shqiptarëve katolikë në Vranjë, sipas Hadži-Vasiljević, qëndron në faktin se ai i përshkruan Latinët si “të vjetër” (stari), një term që ai e përdor për popullsinë paraardhëse, e jo për kolonë të rinj:
“Këto janë shtëpi të vjetra, të cilat më vonë u zhdukën ose u shkrinë në popullsinë përreth.”
Ky formulim dëshmon autoktoninë e tyre, asimilimin gradual – dhe jo largimin e menjëhershëm – nga kjo hapësirë vendore, si dhe zhdukjen e identitetit të tyre përmes presionit kulturor dhe fetar ortodoks serb.
Origjina etnike e Latinëve, në analizë krahasuese me Preshevën, Bujanocin, Kosovën Lindore dhe Masuricën, tregon se shqiptarët katolikë kanë qenë të përhapur në të gjithë këtë brez territorial (Hadži-Vasiljević, Preševo, Bujanovac i Vranje).
Emra familjarë tipikë që lidhen me këtë shtresë janë: Bogdan (Bogdani/Bogdanović), Gjin/Gjon/Gjonović, Lekë/Lekić, Marku/Marko/Marković, Pjetër/Petar/Petrović, Pren/Prenković, Deda/Dedić/Dedović, etj.
Këta emra janë onomastikisht shqiptarë, por në regjistrat e mëvonshëm shfaqen të sllavizuar përmes prapashtesave -ović / -ić.
Si u zhdukën “Latinët” nga Vranja
dhe rrethina?
Nga vetë përshkrimet e Hadži-Vasiljević mund të rindërtohen mekanizmat kryesorë të zhdukjes së shqiptarëve katolikë:
• Asimilimi fetar – kalimi nga katolicizmi në ortodoksi, përmes kishës ortodokse serbe;
• Asimilimi gjuhësor – kalimi nga shqipja në sllavisht dhe humbja e gjuhës amtare shqiptare brenda 2–3 brezash;
• Asimilimi onomastik – Gjin → Jovan/Jovanović; Lekë → Luka/Lekić; Pjetër → Petar/Petrović; Pren → Predrag, etj.;
• Presioni administrativ dhe shtetëror, sidomos pas vitit 1878, me përfshirjen e Vranjës në shtetin serb.
Latinët përbëjnë dëshmi të një shtrese shqiptare para-serbe, dhe vetë Hadži-Vasiljević pranon se ata:
• kanë qenë aty para serbëve,
• nuk kanë qenë sllavë,
• janë zhdukur si identitet.
Kjo e bën kategorinë “Latinët” një dëshmi kyçe historike për praninë shqiptare para serbëve në Vranjë.
Krahasimi me raste analoge në Ballkan
Fenomeni i Latinëve të Vranjës është i krahasueshëm me shqiptarët katolikë të Nishit, të Toplicës, si dhe me shqiptarët katolikë të Kosovës Lindore dhe Luginës së Preshevës. Në të gjitha këto raste kemi të njëjtën skemë historike: prani – presion – asimilim – zhdukje (Hadži-Vasiljević, Južna Srbija).
Përfundim
Analiza e termit “Latinët” në veprën e Jovan Hadži-Vasiljević tregon qartë se bëhet fjalë për shqiptarë katolikë, autoktonë në Vranjë, të cilët u zhdukën përmes një procesi të qëllimshëm asimilimi. Historiografia serbe më pas i ka përthithur ata si “serbë të vjetër”.
Prandaj, Latinët e Vranjës nuk janë një kategori fetare neutrale, por realisht një shtresë etnike shqiptare e humbur, e dokumentuar indirekt edhe nga vetë burimet serbe.
Preshevë, më 14 janar 2026
