Në drejtësinë penale moderne nuk ekziston koncepti i dënimit “në pako”. Megjithatë, kërkesa e fundit për një dënim të tillë ndaj katër të akuzuarve para Dhomat e Specializuara të Kosovës ngre një shqetësim serioz juridik dhe moral: a po gjykohet veprimi individual, apo po ndëshkohet një simbol kolektiv?
Parimi themelor mbi të cilin ngrihet e gjithë e drejta penale ndërkombëtare është i thjeshtë dhe i panegociueshëm: përgjegjësia penale është individuale. Askush nuk dënohet për shkak të pozitës, emrit apo rolit politik, por vetëm për veprimin konkret që i atribuohet personalisht dhe që provohet përtej çdo dyshimi të arsyeshëm.
Kjo nuk është çështje interpretimi politik, por standard i konsoliduar juridik. Që nga praktika e Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, e deri te Statuti i Gjykata Penale Ndërkombëtare, gjykatat kanë qenë të detyruara të individualizojnë fajin: kush bëri çfarë, kur, si dhe me çfarë qëllimi.
Problemi me kërkesat për dënime kolektive është se ato e anashkalojnë këtë proces thelbësor. Vendosja e katër personave në të njëjtën anë të peshorës së drejtësisë dhe kërkimi i një dënimi të njëjtë, të shumëzuar mekanikisht, e shndërron gjykimin në një ushtrim aritmetik, jo juridik. Drejtësia nuk funksionon me shumëzim personash dhe vitesh burgimi.
Edhe kur gjykatat ndërkombëtare kanë pranuar koncepte si “ndërmarrja e përbashkët kriminale”, ato e kanë bërë këtë me kufizime strikte. Vetë ICTY ka theksuar se pjesëmarrja në një strukturë politike apo ushtarake nuk mjafton për përgjegjësi penale. Duhet provuar kontribut konkret, qëllim kriminal dhe lidhje e drejtpërdrejtë me veprën penale. Pa këto elemente, çdo përgjegjësi kolektive është juridikisht e paqëndrueshme.
Po aq i rreptë është edhe standardi për përgjegjësinë komanduese. Nuk mjafton të thuhet se dikush “ishte në krye”. Duhet provuar kontroll efektiv, dijeni për krimet dhe dështim për t’i parandaluar apo ndëshkuar ato. Pa këtë treshe provash, komandanti nuk mund të trajtohet si ekzekutues indirekt i çdo krimi të pretenduar.
Në këtë kontekst, ideja e dënimit “në pako” krijon një rrezik real: rrëshqitjen nga drejtësia individuale drejt ndëshkimit simbolik. Historia na mëson se kur gjykatat fillojnë të gjykojnë simbole, e jo vepra konkrete, ato humbin legjitimitetin e tyre. Kjo nuk është drejtësi penale, por drejtësi narrativash.
Standardet evropiane të të drejtave të njeriut e përforcojnë këtë shqetësim. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka qenë e qartë: zgjerimi i përgjegjësisë penale në mënyrë kolektive apo të paqartë shkel parimin e sigurisë juridike dhe të procesit të rregullt. Çdo i akuzuar ka të drejtë të dijë saktësisht për çfarë po gjykohet dhe pse.
Nëse drejtësia penale ndërkombëtare lejon dënime të ndërtuara mbi logjikën “të gjithë bashkë dhe njësoj”, ajo rrezikon të adoptojë praktika që historikisht i përkasin sistemeve autoritare, jo shtetit të së drejtës. Drejtësia moderne u krijua pikërisht për të shmangur fajësinë kolektive.
Në fund, pyetja është e thjeshtë: a duam një proces që kërkon të vërtetën përmes provave dhe individualizimit të fajit, apo një proces që prodhon dënime të mëdha për të kënaqur pritje politike? Nëse drejtësia humb individualizimin, ajo humb vetveten.
Drejtësia nuk jepet në pako. Ajo jepet vetëm pas peshimit të kujdesshëm të veprimit personal të secilit individ. Çdo rrugë tjetër nuk është drejtësi, por rrezik institucional.
