Nga një protestë madhështore, me qindra mijëra qytetarë, me prezencë të liderëve të opozitës, veteranëve të luftës, figurave publike dhe madje edhe të Presidentes së vendit, mbeti një pyetje thelbësore: çfarë prodhoi ajo në planin institucional? Nëse liria ka emër, siç u artikulua në thirrje simbolike – Eliza Hoxha, Ismail Tasholli – atëherë ku mbeti liria si mekanizëm juridik, si dokument, si peticion, si akt formal që i drejtohet një gjykate?
Një mobilizim masiv, sado emocionalisht i fuqishëm, nuk është vetvetiu politikë publike. Ai është energji. Por energjia pa kanal institucional shpesh tretet në simbolikë.
Protests si akt simbolik, jo si instrument juridik
Protesta kishte narrativë: “Jo politike, por drejtësi.” Por drejtësia ndërkombëtare – në këtë rast Dhomat e Specializuara në Hagë – funksionon mbi dokumente, memorandume, peticione, parashtresa ligjore dhe lobim diplomatik. Ajo nuk funksionon mbi thirrje kolektive, sado të fuqishme ato.
Në protestë munguan elemente që do ta shndërronin atë nga spektakël publik në instrument presioni institucional:
- Nuk pati një peticion zyrtar të nënshkruar nga deputetët e Kuvendit.
- Nuk pati një rezolutë të miratuar paraprakisht apo paralelisht.
- Nuk pati një tekst të qartë juridik për t’iu adresuar gjykatës.
- Nuk pati një komision përfaqësues që do të udhëtonte për ta dorëzuar atë dokument.
Pa këto, protesta mbeti një akt emocional i solidaritetit – legjitim në demokraci – por jo një akt me efekt të matshëm juridik.
Paradoksi i shtetit që proteston kundër mekanizmit që vetë e ka votuar
Një dimension tjetër kritik është institucional. Dhomat e Specializuara janë produkt i një vendimi të Kuvendit të Kosovës. Deputetët që votuan krijimin e saj, në logjikën e rendit kushtetues, e transferuan një pjesë të sovranitetit juridik në një mekanizëm ndërkombëtar.
Kur përfaqësues të po atij rendi institucional shfaqen në protestë kundër një institucioni që buron nga një akt i tyre sovran, lind një tension normativ: a po kontestohet drejtësia, apo po kontestohet vetë vendimi politik i vitit kur u themelua gjykata?
Në demokracitë perëndimore, një dallim thelbësor bëhet mes: kritikës ndaj një vendimi gjyqësor, dhe delegjitimimit të vetë gjykatës si institucion.
Nëse protesta synonte të parën – ajo është pjesë e lirisë së shprehjes. Nëse rrezikon të perceptohet si e dyta – ajo hyn në zonën e konfliktit me parimin e sundimit të ligjit.
UÇK-ja si simbol dhe shteti si përgjegjësi
Thirrjet më të forta në shesh, sipas vëzhgimeve publike, ishin më shumë për UÇK-në dhe liderët e saj sesa për vetë pavarësinë. Kjo flet për një hendek narrativ në shoqërinë kosovare: liria si akt historik i luftës dhe liria si arkitekturë institucionale e shtetit.
Një shtet modern nuk matet vetëm me legjitimitetin e luftës së tij çlirimtare, por me aftësinë për ta përballuar drejtësinë, qoftë edhe atë të kontestuar, përmes mjeteve ligjore dhe diplomatike.
Nëse synimi është mbrojtja e dinjitetit historik të UÇK-së, atëherë strategjia duhet të jetë: juridike (ekip i përforcuar ligjor), diplomatike (lobim i strukturuar në SHBA dhe BE), akademike (prodhim literature dhe dokumentimi serioz i kontekstit të luftës), institucionale (rezoluta dhe akte formale).
Një marsh, sado madhështor, nuk e zëvendëson këtë.
Liria si nocion emancipues
Liria në traditën perëndimore – nga Locke te Kant e deri te jurisprudenca moderne evropiane – nënkupton jo vetëm çlirimin nga një pushtet i jashtëm, por edhe pranimin e kufizimit nga ligji i përbashkët.
Një shoqëri është e lirë kur: mund të protestojë, por edhe kur i nënshtrohet vendimeve gjyqësore, duke i kontestuar ato përmes mjeteve të lejuara ligjore.
Kjo është pjekuri demokratike.
Çfarë do ta bënte protestën transformuese?
Nëse do të kishte: një dokument të qartë me kërkesa konkrete, një delegacion parlamentar të autorizuar, një tekst të nënshkruar nga përfaqësues institucionalë, një strategji komunikimi ndërkombëtare të koordinuar, atëherë protesta do të kishte kaluar nga simbolika në diplomaci aktive.
Pa këto, ajo mbetet një fotografi e fuqishme kolektive, por jo një hap institucional.
Pyetja “Liria ku mbet?” është thelbësore. Liria mbetet në aftësinë për ta kthyer energjinë emocionale në veprim institucional. Ajo mbetet në ndërtimin e një shteti që e mbron historinë e vet jo me britma, por me dokumente, argumente dhe diplomaci.
Në fund, sfida nuk është vetëm mbrojtja e individëve të akuzuar. Sfida është maturimi i kulturës politike të Kosovës: kalimi nga liria si kujtesë e luftës në lirinë si rend juridik funksional.
Vetëm atëherë protesta shndërrohet në politikë publike.
