Arsimi si pasqyrë e shoqërisë, pushtetit dhe politikës

Opinione

Arsimi si pasqyrë e shoqërisë, pushtetit dhe politikës

Nga: Nehat Hyseni Më: 21 shkurt 2026 Në ora: 06:59
Nehat Hyseni

Arsimi është institucioni më i ndjeshëm dhe njëherazi më i fuqishëm i një shoqërie. Ai nuk prodhon vetëm diploma; ai prodhon qytetarë, kulturë politike, etikë publike dhe horizont e dinjitet kombëtar. Në këtë kuptim, arsimi është pasqyra më e qartë e marrëdhënies midis shoqërisë dhe pushtetit. Aty ku pushteti është autoritar, arsimi priret të bëhet disiplinues; aty ku shoqëria është pluraliste dhe demokratike, arsimi ka gjasa të jetë emancipues. Kjo dialektikë është e dukshme në Shqipëri, Kosovë dhe në Luginën e Preshevës, ku historia e arsimit është e ndërthurur me historinë e rezistencës, tranzicionit dhe përpjekjes për dinjitet kombëtar.

Në planin teorik, mendimtarë si John Dewey kanë argumentuar se shkolla është laborator i demokracisë, ndërsa Pierre Bourdieu ka vënë në pah rolin e arsimit në riprodhimin e strukturave të pushtetit. Paulo Freire, në anën tjetër, e ka quajtur “arsim bankar” modelin ku nxënësi trajtohet si “depo” ku hidhen informacione. Këto koncepte nuk janë abstraksione teorike për hapësirën shqiptare; ato marrin formë konkrete në përvojën tonë historike.

Trashëgimia e autoritarizmit dhe tranzicioni

i papërfunduar

Në Shqipëri, sistemi arsimor i periudhës socialiste ndërtoi një kulturë disipline, mobilizimi dhe uniformiteti ideologjik. Dija ishte e centralizuar, narrativa historike e kontrolluar dhe mendimi kritik i kufizuar brenda kornizave të lejuara. Pas viteve ’90, reforma e arsimit synoi depolitizimin dhe modernizimin, por tranzicioni i shpejtë, mungesa e konsolidimit institucional dhe politizimi i vazhdueshëm e lanë sistemin në një gjendje të ndërmjetme: midis retorikës demokratike dhe praktikave të vjetra burokratike.

Në Kosovë, arsimi i viteve ’90 mori një dimension ekzistencial. Nën shtypjen e regjimit të Beogradit, shqiptarët ndërtuan një sistem paralel arsimor, që nuk ishte vetëm akt pedagogjik, por akt politik dhe kombëtar. Shkolla u bë hapësirë e rezistencës civile dhe e ruajtjes së identitetit. Ky moment historik dëshmon fuqinë e arsimit si barrierë ndaj pushtetit antipopullor. Por pas çlirimit dhe ndërtimit të institucioneve të reja, sfida u zhvendos: nga mbijetesa te cilësia, nga mobilizimi te profesionalizmi.

Në Luginën e Preshevës, raporti midis arsimit dhe pushtetit ka qenë veçanërisht i ndërlikuar. Politikat shtetërore të Serbisë, sidomos në vitet ’80 dhe ’90, ushtronin presion politik dhe administrativ mbi shkollat shqipe. Megjithatë, pikërisht ky presion krijoi solidaritet të brendshëm, kohezion kombëtar dhe një rezistencë kreative e dinjitoze.

Rasti i Gjimnazit ‘Skënderbeu’ është emblemë e kësaj përvoje. Nën kushte presioni politik e shoqëror, kjo shkollë arriti rezultate të jashtëzakonshme, duke u renditur ndër shkollat më të mira të mesme në Serbinë e asaj kohe, në një sistem që përfshinte 189 komuna, përfshirë Kosovën dhe Vojvodinën. Ky fakt nuk është thjesht statistikë; është dëshmi se arsimi, kur ushqehet me solidaritet dhe mision kombëtar, mund të shndërrohet në akt rezistence të mirëfilltë kombëtare.

Nga ky gjimnaz doli një pjesë e lidershipit që më pas u vu në ballë të organizimit politik të shqiptarëve në Luginë. Arsimi u bë inkubator i vetëdijes politike dhe qytetare, i artikulimit të kërkesave me dinjitet dhe vendosmëri. Kjo përvojë e bën të qartë se arsimi mund të jetë realisht barrierë ndaj pushteteve antishqiptare dhe antipopullore, duke shërbyer si shtyllë kombëtare dhe qytetare.

Analfabetizmi funksional si simptomë e krizës

Megjithatë, në realitetin bashkëkohor shqiptar, një nga sfidat më serioze është prodhimi i analfabetizmit funksional. Kjo nuk nënkupton pamundësi për të lexuar e shkruar në kuptimin teknik, por paaftësi për të kuptuar, analizuar dhe përdorur informacionin në situata reale. Në arsimin e mesëm, kjo shfaqet përmes kulturës së mësimit përmendësh, varësisë nga testet standarde dhe mungesës së debatit kritik. Në arsimin universitar, fenomeni merr forma të tjera: plagjiaturë, formalizëm akademik, inflacion notash dhe diplomash pa kompetencë reale.

Në Shqipëri dhe Kosovë, zgjerimi i arsimit të lartë ka qenë i shpejtë, por jo gjithmonë i shoqëruar me rritje proporcionale të cilësisë. Arsimi privat, në shumë raste, është shndërruar në biznes të shfrenuar, ku diploma trajtohet si produkt tregu. Ndërkohë, arsimi publik, që duhet të jetë garant i barazisë sociale, shpesh vuan nga mungesa e investimeve të mjaftueshme, infrastrukturës moderne dhe autonomisë reale akademike.

Në Luginën e Preshevës, përveç sfidave të përgjithshme, ekzistojnë edhe pengesa strukturore që lidhen me tekstet, njohjen e diplomave dhe kufizimet institucionale. Këta faktorë e bëjnë edhe më të rëndësishëm rolin e shkollës si hapësirë e ruajtjes së identitetit dhe e zhvillimit të mendimit kritik.

Autoritarizmi i ri dhe kultura e konformizmit

Edhe kur nuk kemi autoritarizëm klasik politik, mund të kemi autoritarizëm pedagogjik. Ai shfaqet në klasë përmes monologut, në universitet përmes hierarkive të pakontestueshme, në administratë përmes centralizimit dhe mungesës së transparencës. Nxënësi apo studenti mësohet të përshtatet, jo të pyesë; të kalojë provimin, jo të kuptojë fenomenin.

Kjo kulturë prodhon qytetarë të pasigurt, të prirur drejt konformizmit, të pambrojtur ndaj manipulimit mediatik dhe politik. Në një shoqëri ku informacioni qarkullon me shpejtësi marramendëse, mungesa e mendimit kritik e bën individin të prekshëm ndaj populizmit dhe ekstremizmave.

Rastet pozitive dhe metodologjitë kreative

Megjithatë, tabloja nuk është vetëm problematike. Ka përvoja pozitive në shkolla dhe universitete shqiptare ku aplikohen metoda moderne: mësim përmes projekteve, debat i strukturuar, integrim i teknologjisë, bashkëpunim me komunitetin dhe sektorin privat, ndërkombëtarizim i studimeve. Në këto raste, nxënësi apo studenti trajtohet si subjekt aktiv i dijes.

Mësuesit dhe profesorët që guxojnë të thyejnë rutinën burokratike dhe të krijojnë hapësira dialogu, janë faktorë transformues. Ata dëshmojnë se ndryshimi nuk vjen vetëm nga ligjet, por edhe nga kultura pedagogjike. Kur shkolla lidhet me komunitetin, kur universiteti bëhet qendër kërkimi real dhe jo vetëm fabrikë diplomash, arsimi rifiton misionin e vet shoqëror.

Arsimi si projekt kombëtar dhe qytetar

Thënia “si është arsimi sot, do të jetë shoqëria nesër” ka peshë të veçantë për shqiptarët në Ballkan. Në vitet ’90, arsimi në Kosovë dhe në trevat tjera shqiptare ushqeu aspiratat për liri dhe pavarësi. Ai ishte energji morale dhe intelektuale e rezistencës. Sot, sfida është tjetër: si ta bëjmë arsimin motor të zhvillimit demokratik, ekonomik dhe kulturor?

Arsimi publik duhet të mbetet prioritet kombëtar. Ai garanton qasje edhe për shtresat e varfra dhe mobilitet social. Investimi në mësues, në formimin e vazhdueshëm profesional, në kërkimin shkencor dhe në infrastrukturë digjitale është investim në të ardhmen e shoqërisë. Ndërkohë, arsimi privat duhet të rregullohet me standarde të rrepta cilësie dhe transparence, në mënyrë që tregu të mos zëvendësojë misionin.

E ardhmja: nga riprodhimi te krijimi

Sfida thelbësore për Shqipërinë, Kosovën dhe Luginën e Preshevës është kalimi nga modeli i riprodhimit të informacionit te modeli i krijimit të dijes. Kjo nënkupton reformë të thellë të kurrikulave, reduktim të mbingarkesës faktike, theksim të analizës, etikës dhe kompetencave qytetare. Nënkupton gjithashtu depolitizim real të institucioneve arsimore dhe forcim të autonomisë akademike.

Arsimi mund të jetë barriera më e fuqishme ndaj pushteteve antipopullore dhe antishqiptare, por vetëm nëse ai formon qytetarë të lirë, të aftë për të menduar dhe për të vepruar me dinjitet.

Përvoja e Gjimnazit “Skënderbeu” në Preshevë dëshmon se solidariteti, kohezioni dhe misioni kombëtar mund ta kthejnë shkollën në bastion të rezistencës dhe krenarisë. Sot, në kushte paqeje formale, kërkohet një rezistencë tjetër: rezistencë ndaj mediokritetit, formalizmit dhe analfabetizmit funksional.

Në fund, arsimi është projekti më afatgjatë i një kombi. Ai kërkon vizion, durim dhe përgjegjësi. Nëse duam shoqëri demokratike, të drejtë dhe të zhvilluar, duhet të ndërtojmë shkolla dhe universitete që nuk prodhojnë vetëm diploma, por ekspertë të mirëfilltë dhe ndërgjegje profesionale, qytetare e kombëtare.

Vetëm atëherë arsimi do të jetë jo thjesht pasqyrë e shoqërisë, por forca që realisht e transformon atë.

comment Për komente lëvizni më poshtë
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat