Kur feja përdoret për qëllime politike, ajo humb besueshmërinë dhe misionin e saj fisnik, moral dhe shpirtëror, duke u bërë pjesë e lojërave të interesit. Ndarja mes fesë dhe shtetit: pse ka rëndësi? Feja për vota, politika për pushtet. Pushteti dhe feja: një aleancë që dëmton. Sa herë hyn feja në politikë, besimi dobësohet. Kur institucionet fetare identifikohen fort me një parti apo lider politik, besimi shihet si interes politik - njerëzit që nuk pajtohen politikisht largohen edhe nga feja; autoriteti moral i fesë të dobësohet.
Në historinë njerëzore politika dhe feja kanë qenë shpesh pranë njëra-tjetrës. Herë si aleate, herë si rivale, ato kanë ndikuar fuqishëm mbi shoqëritë, shtetet dhe fatet e popujve. Por një përvojë e gjatë historike tregon diçka thelbësore: sa herë që feja është përzier thellë me politikën, dëmtimin më të madh nuk e ka pësuar politika, por vetë feja.
Politika është natyrshëm fushë interesi, pushteti, kompromisi dhe përplasjeje. Ajo ushqehet nga gara, nga kalkulimi dhe nga nevoja për të fituar mbështetje. Feja, në anën tjetër, ndërtohet mbi besimin, moralin, shpirtin dhe raportin e njeriut me të shenjtën. Kur këto dy botë bashkohen pa kufij, feja rrezikon të humbasë dimensionin e saj moral dhe të shndërrohet në instrument pushteti.
Historia botërore është plot shembuj. Në periudha të ndryshme, institucionet fetare që janë lidhur fort me pushtetin politik kanë humbur autoritetin moral në sytë e njerëzve. Pushteti politik ndryshon vazhdimisht: sot je në qeveri, nesër në opozitë; sot je i adhuruar, nesër i urryer. Kur feja identifikohet me një pushtet të caktuar, ajo merr mbi vete edhe dështimet, korrupsionin, padrejtësitë dhe zhgënjimet e atij pushteti.
Politika rrallëherë del e dëmtuar nga kjo lidhje, sepse ajo ka aftësinë të riciklohet. Ndryshojnë partitë, liderët dhe sloganet. Ndërsa feja, e cila pretendon të mbetet mbi interesat e përkohshme, e humb më lehtë besueshmërinë kur perceptohet si palë politike.
Problemi bëhet edhe më i madh kur politikanët përdorin fenë për vota. Në ato raste, feja nuk shihet më si udhëzim moral apo shpirtëror, por si mjet mobilizimi elektoral. Predikimi zëvendësohet nga propaganda, kurse morali nga interesi ditor. Kjo jo vetëm që e varfëron jetën publike, por krijon edhe ndarje të rrezikshme mes qytetarëve.
Shoqëritë moderne demokratike kanë kuptuar me kohë se ndarja mes fesë dhe shtetit nuk është sulm ndaj fesë, por mbrojtje për të. Një fe që qëndron larg luftës për pushtet ruan autoritetin moral dhe mund të flasë lirshëm kundër padrejtësive, pa u parë si zgjatim i ndonjë partie apo ideologjie.
Kjo nuk do të thotë se besimtarët apo njerëzit fetarë nuk duhet të merren me politikë. Përkundrazi, çdo qytetar ka të drejtë dhe detyrë të kontribuojë në jetën publike. Por është krejt tjetër gjë kur politika udhëhiqet nga vlera morale, dhe krejt tjetër kur vetë feja institucionalisht bëhet pjesë e garës për pushtet.
Në Ballkan, ku identitetet fetare shpesh janë përdorur për interesa politike dhe kombëtare, kjo çështje bëhet edhe më delikate. Sa herë që feja është instrumentalizuar nga politika, tensionet janë rritur, ndërsa vetë komunitetet fetare kanë humbur rolin e tyre pajtues dhe human.
Feja fiton kur mbetet zë ndërgjegjeje, jo zë partie. Ajo është më e fortë kur i flet njeriut për drejtësinë, mëshirën, ndershmërinë dhe dinjitetin, jo kur futet në pazare pushteti. Sepse pushteti është i përkohshëm, ndërsa feja pretendon të flasë për të përhershmen.
Historia duket se e ka dhënë verdiktin e saj: politika mund ta përdorë fenë për një kohë, por çmimin më të madh e paguan feja. Dhe një fe që humb autoritetin moral, humb pikërisht atë që e bën të shenjtë në sytë e njerëzve.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm i kësaj marrëdhënieje është mënyra se si politika shpesh e përdor fenë për të krijuar legjitimitet moral. Pushteti politik ka nevojë jo vetëm për forcë institucionale, por edhe për bindjen e njerëzve se ai është i drejtë, i moralshëm dhe në shërbim të së mirës së përbashkët. Pikërisht këtu feja bëhet e dobishme për politikën. Duke u afruar me institucionet fetare ose duke përdorur gjuhë fetare, politikanët përpiqen të fitojnë besimin emocional dhe moral të qytetarëve. Mirëpo, në momentin që feja vihet në funksion të propagandës politike, ajo fillon të humbasë pavarësinë e saj shpirtërore.
Në shumë raste historike, liderët politikë janë paraqitur si mbrojtës të fesë, ndërkohë që në praktikë kanë ndjekur interesa krejtësisht tokësore: pushtet, kontroll dhe ndikim. Kjo ka krijuar një paradoks të madh: feja, e cila duhet të jetë zë i së vërtetës dhe i moralit, shpesh është detyruar të heshtë përballë padrejtësive të pushtetit me të cilin është lidhur. Kur institucionet fetare bëhen shumë të afërta me qeveritë, ato e kanë të vështirë të kritikojnë korrupsionin, abuzimin apo padrejtësinë, sepse çdo kritikë ndaj pushtetit shihet edhe si goditje ndaj vetvetes.
Kjo ndikon drejtpërdrejt edhe te brezat e rinj. Të rinjtë janë zakonisht më kritikë ndaj politikës dhe më të ndjeshëm ndaj hipokrizisë publike. Kur ata shohin figura fetare të lidhura me interesa partiake, me privilegje apo me retorikë politike, krijojnë mosbesim jo vetëm ndaj politikës, por edhe ndaj vetë fesë. Në këtë mënyrë, dëmi nuk mbetet vetëm në nivel institucional; ai prek edhe raportin personal të individit me besimin dhe spiritualitetin.
Një fe e politizuar rrezikon gjithashtu të humbasë universalitetin e saj. Feja, në thelb, synon t’i drejtohet çdo njeriu, pavarësisht bindjeve politike, klasës shoqërore apo përkatësisë etnike. Por kur ajo identifikohet me një parti, ideologji apo lider të caktuar, automatikisht i largon ata që nuk ndajnë të njëjtin orientim politik. Në vend që të bashkojë, ajo fillon të ndajë. Në vend që të krijojë ura komunikimi dhe pajtimi, bëhet pjesë e polarizimit shoqëror.
Kjo është veçanërisht e rrezikshme në shoqëritë që kanë histori konfliktesh etnike ose fetare. Në këto raste, përzierja e fesë me nacionalizmin politik mund të prodhojë tensione të thella dhe afatgjata. Historia e Ballkanit, por edhe e rajoneve të tjera të botës, tregon se kur identiteti fetar shndërrohet në armë politike, pasojat janë shpesh tragjike. Konfliktet nuk mbeten vetëm politike; ato marrin dimension emocional dhe moral, duke e bërë pajtimin shumë më të vështirë.
Nga ana tjetër, feja ka luajtur role shumë pozitive kur ka qëndruar e pavarur nga pushteti politik. Shpesh, zërat më të fuqishëm kundër padrejtësive, diskriminimit dhe shtypjes kanë ardhur pikërisht nga figura fetare që nuk kanë qenë të lidhura me qeveritë. Autoriteti moral i tyre ka qenë i fortë sepse ata janë perceptuar si të lirë, të paanshëm dhe të përkushtuar ndaj së vërtetës. Kur feja ruan distancën nga politika partiake, ajo fiton mundësinë të jetë ndërgjegjja morale e shoqërisë.
Në demokracitë moderne, ky ekuilibër është jetik. Shteti duhet të garantojë lirinë e besimit për të gjithë, pa favorizuar asnjë fe dhe pa e përdorur fenë si instrument politik. Po ashtu, institucionet fetare duhet të kenë lirinë të shprehin qëndrime morale dhe humane, por pa hyrë në aleanca të drejtpërdrejta me pushtetin. Ky model nuk e dobëson fenë; përkundrazi, e mbron atë nga konsumimi politik dhe nga humbja e autoritetit moral.
Në thelb, problemi nuk është se politika dhe feja komunikojnë me njëra-tjetrën. Shoqëria njerëzore është shumë komplekse që këto dy fusha të jetojnë plotësisht të ndara. Problemi lind kur njëra përpiqet ta përdorë tjetrën për interesa të momentit. Politika kërkon fitore të shpejta dhe mbështetje elektorale; feja synon të ndërtojë vlera që zgjasin në kohë. Kur këto objektiva përzihen pa kujdes, feja rrezikon të humbasë misionin e saj kryesor.
Prandaj, një shoqëri e shëndetshme nuk kërkon që feja të heshtë, por që ajo të mbetet e lirë nga interesat e pushtetit. Feja mund dhe duhet të flasë për drejtësinë, dinjitetin njerëzor, paqen, ndershmërinë dhe solidaritetin. Mirëpo, ajo e humb forcën e saj kur shndërrohet në vegël të kalkulimeve politike. Historia ka treguar se pushteti kalon nga një dorë në tjetrën, ndërsa autoriteti moral ndërtohet me shumë vështirësi dhe humbet shumë shpejt.
Në fund, sfida më e madhe për fenë nuk është të fitojë ndikim politik, por të ruajë besimin e njerëzve. Sepse njerëzit mund të harrojnë një slogan politik apo një qeveri të dështuar, por nuk harrojnë lehtë zhgënjimin kur shohin se ajo që duhej të ishte e shenjtë është ulur në nivelin e interesit të përditshëm politik. Dhe pikërisht aty qëndron arsyeja pse, sa herë që feja është përzier thellë me politikën, dëmtimi më i madh ka rënë mbi vetë fenë.
