Në një qytet të vogël, ku dritaret mbylleshin herët nga frika dhe ku njerëzit mësuan të flasin me njëri-tjetrin me pëshpëritje, ndodhen tragjeditë që askush nuk guxonte t'i emërtonte me zë: vdekjet e njerëzve të ndershëm u shndërruan në aritmetikë të pushtetit.
Nëna e Pirros, një grua me duar të rrudhosura nga puna dhe mundimi, ende mban veshur shallin e zi të asaj nate kur djali i saj, një gazetar që nuk kishte pushuar kurrë së kërkuari të vërtetën, u gjet i shtrirë në rrugë. Fqinjët shikonin nga dritaret, por askush nuk pyeti, askush nuk qau me zë. Vetëm nëna dhe Zoti, që dëgjoi ulërimën e saj.
Në të njëjtën natë, në një qoshe të errët të qytetit, të njëjtët burra që urdhëruan vrasjen, pinin dhe qeshnin, duke folur për „rendin e ri“.
Dhe ç’ishte ky rend?
Një rend ku frika duhej të ishte mësuese, drejtësia shërbëtore, ndërsa e vërteta armike e shtetit.
Në një kafene, një burrë i moshuar, ish-profesor filozofie, i ulur para një filxhani kafeje që nuk e prekte, i tha mikut të tij:
— E di çfarë më dhemb më së shumti ? Jo që vranë djem si Pirro . Jo, më dhemb që populli heshti… dhe pastaj u mësua.
Miku i tij uli kokën. Ishte i njëjti popull që dikur e kishte duartrokitur. Por edhe ai kishte frikë. Kush nuk ka frikë, kur sheh se edhe drejtësia mbyllet në bodrum dhe çelësat i mbajnë vrasësit?
Nëna e një tjetri të vrarë, një aktivisti të ri që guxoi të denonconte lidhjet mes politikës dhe mafies, u plak brenda një viti. Birin e saj vrasësit e shpallën ,,të çmendur“, „të kepërdorur“, „provokator“ e kështu me radhë.
Kështu funksiononte makina e krimit: vriste trupin, pastaj kujtimin, pastaj shpirtin e të gjallëve.
Në një fshat të largët, një plak i urtë, Hasan Aga, foli me djemtë e fshatit pranë oxhakut:
— Mos e quani hero njeriun që vret për pushtet. Hero quhet ai që pranon të vdesë për të vërtetën e popullit të vet. Heroi nuk kërkon pushtetin. Pushteti i vjen vetëm për t’i kërkuar ndjesë.
Djemtë heshtën. Dy prej tyre punonin si roje për një nga kriminelët. Njëri uli kokën nga turpi, tjetri nga frika. Të dy ndjenë një therje në zemër, por asnjëri nuk gjeti guxim të fliste.
Sepse kur e keqja bëhet e zakonshme, e mira na duket si marrëzi.
Në këtë vend nuk u vranë vetëm politikanë dhe gazetarë. U vra ndërgjegjja. U vra ideja që një komb mund të jetojë me moral. U vra shpresa që fëmijët mund të rriten si njerëz të lirë.
Ata që vranë, nuk zhdukën vetëm kundërshtarë – por zëra. Dhe zëri, kur vritet padrejtësisht, bëhet mallkim dhe e ndjek kriminelin pas deri në varr.
Por tragjedia më e madhe ishte kjo: shumë prej të vrarëve nuk ishin spiunë apo tradhtarë, siç i quajtën. Jo. Ishin bij të këtij vendi, temperamentë të ndryshëm, mendje të ndryshme, shpirtëra që donin ta shihnin atdheun të pastër. Ata lanë fëmijë që u rriten me pyetjen: „Pse pikërisht babai im?“
Dhe askush nuk mundi t’u përgjigjej.
Sepse e vërteta kishte frikë nga drita.
Sot kriminelët ecin të lirë. Disa prej tyre janë të veshur me kostume biznismenësh, disa tjerë me pushtet, por të gjithë së bashku me heshtje.
Kanë zënë poste shtetërore, flasin në emër të popullit, vendosin për jetën, vdekjen dhe gjakun e tij. Dhe populli ii lodhur, i hutuar, i mësuar me frikën, zgjedh të harrojë.
Por indiferenca është fitorja më e madhe e së keqes.
Nëse një popull nuk guxon ta kujtojë të kaluarën e hidhur, nuk e meriton as të ardhmen e ëmbël.
Ka njerëz që thonë: „Pse na duhen këto histori? Duhet të shohim përpara!“
Por si mund të ecësh përpara, kur e kaluara të ka kapur për bishti dhe të tërheq drejt moçalit ?
Ky vend nuk ka nevojë për harresë, por për pastrim. Për ballafaqim. Për guxim që të thotë:
„Po, kjo ndodhi! Dhe nuk do të lejojmë të përsëritet!“
Pa këtë çast të madh nderimi ndaj së vërtetës, çdo shoqëri është e dënuar të jetë turmë me sy të mbyllur, që i gëzohet muzikës së dasmave tallava dhe harron ulërimën e nënave që humbën bijtë.
Ndoshta dita e ringjalljes morale do të vijë. Duhen vetëm disa njerëz që nuk kanë frikë të flasin. Sepse një zë i vetëm i vërtetë shpesh peshon më shumë se një ushtri e heshtur.
Nuk e di nëse ju ka rastisur ndonjëherë të ecni nëpër ndonjë shesh, kafene apo rrjet social, ku njerëzit flasin shumë… por thonë aq pak. Aty ku fjala shitet lirë si në pazarin e varfnjakëve dhe ku mendimi i thellë bëhet luks sepse askush nuk e mundon trurin dhe ndërgjegjen.
Kam vënë re se sa më bosh të jetë njeriu brenda, aq më shumë ngutet t'i gjykojë të tjerët – sikur dënimi moral ndaj të tjerëve të ishte ilaçi që mbulon plagët e tij.
Hipokrizia sot nuk ecën më me këpucë të rënda – ajo ecën mbi taka elegante të qytetarisë moderne, qesh, diskuton, hap tema sociale, por brenda ka të njëjtën njollë të errët që kanë pasur gjithmonë shpirtërat e trazuar.
Njeriu modern është mbase tragjedia më e çuditshme që ka prodhuar koha: i ndarë në dy pjesë.
Nga jashtë: rregull, sjellje, etikë, duar të pastra, fjali të zgjedhura si në kartolinë morale. Nga brenda: një stuhi që nuk shuhet kurrë: dëshira të pashpjegueshme, frikë nga e vërteta, ego e plagosur, xhelozi, epsh, dhe një boshllëk i frikshëm që nuk guxon t’ia tregojë askujt – as vetes.
Sa ironike: shpesh ai që flet më së shumti sipërfaqēsisht për moralin, është pikërisht ai që e ka humbur.
Ai që predikon drejtësi dridhet kur sheh reflektimin e vet të zhveshur nga maskat. Sot njerëzit nuk kërkojnë më të vërtetën, kërkojnë pamjen e zbukuruar të së vërtetës. Një fotografi të bukur të vetvetes, që ua mbulon shpirtin e zhveshur.
Por çfarë vlere ka morali, nëse nuk fillon nga brenda, duke parë plagët e shpirtit në pasqyrë?
Si mund t’i thotë dikush tjetrit „ndrequ“ kur vetë s’ka guxim t'i prekë plagët e veta?
Shoqëria jonë nuk debaton më për të kuptuar – debaton për të fituar. Fjalët nuk kërkojnë më urtësi, por duartrokitje. Dhe është e dhimbshme, sepse aty ku dikur mendimet takoheshin si miq, sot përplasen si ushtri kundërshtare.
E kam një mik të mençur me emrin Luan Gacaferi … Ai nuk e ngriti kurrë zërin vetëm sa për sy e faqe. Kur nuk pajtoheshim, buzëqeshte butë dhe thoshte:
— „Po pajtohemi që nuk po pajtohemi.“
Dhe papritmas, zemra qetësohej. Nuk kishte më betejë egoje; ishte vetëm një takim i dy shpirtrave të ndryshëm që kërkonin të vërtetën në dy drejtime të ndryshme – dhe e respektonin këtë.
Në fund, gjenialiteti i njeriut nuk matet me fjalët që thotë, por me aftësinë për të qenë i sinqertë me vetveten. Sepse ai që e gënjen vetveten, do ta gënjejë mbarë njerëzimin; ndërsa ai që e mund vetveten, do ta çlirojë shpirtin.
Dhe nuk ka liri më të bukur se ajo e shpirtit, kur njeriu nuk ka më frikë nga vetja. Kjo është forma më fisnike e rebelimit dhe triumfi i vetëm moral që ia vlen.
