Më 17 shkurt, në sheshin ku u lexua Deklarata e Pavarësisë, Kosova nuk feston thjesht një datë kalendarike. Ajo ripohon një akt juridik e politik që u materializua më 2008 me shpalljen e shtetit të pavarur dhe sovran, të njohur sot nga mbi 100 shtete anëtare të OKB-së. Kjo ditë është, në kuptimin më të plotë, themeli simbolik i rendit kushtetues të Republikës.
Në këtë kontekst, thirrja për një protestë – qoftë edhe me moton “për drejtësi” – pikërisht më 17 shkurt, ngre dilema serioze politike, morale dhe simbolike.
Pavarësia si akt juridik dhe simbolik
Shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 u mbështet në Planin e Martti Ahtisaari-t dhe më pas mori legjitimitet shtesë me opinionin këshillëdhënës të Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (2010), e cila konstatoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Pra, 17 shkurti nuk është vetëm simbol emocional; është referencë juridike dhe politike e shtetësisë.
Në shumë demokraci, dita e pavarësisë është moment unifikues – edhe për ata që kanë kritika të forta ndaj qeverisë apo institucioneve. Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, 4 korriku nuk shndërrohet në protestë kundër Gjykatës Supreme; në Francë, 14 korriku nuk instrumentalizohet për betejat e ditës politike. Kjo nuk do të thotë se protestat mungojnë; përkundrazi, ato janë pjesë e shëndetit demokratik – por rrallë përplasen me vetë simbolin themeltar të shtetit.
Protesta “jo politike” – a është e mundur?
Çdo protestë që prek çështje të drejtësisë tranzicionale, gjykatave ndërkombëtare apo vendimeve të Kuvendit, është në thelb politike. Vetë themelimi i Dhomat e Specializuara të Kosovës ishte rezultat i një vendimi politik të Kuvendit të Kosovës në vitin 2015, i votuar nga deputetë të spektrit të gjerë partiak.
Këtu qëndron paradoksi: deputetë që votuan ndryshimet kushtetuese për krijimin e Gjykatës Speciale, sot mund të mbështesin protesta kundër pasojave të atij vendimi. Në demokraci kjo është e lejueshme; por politikisht kërkon koherencë dhe llogaridhënie. Nëse vendimi ka qenë i gabuar, atëherë duhet pranuar si i tillë dhe të kërkohet rishqyrtim institucional, jo vetëm mobilizim simbolik në ditën e pavarësisë.
Fundi i një procesi pesëvjeçar
Nëse protesta ndodh në përmbyllje të një procesi gjyqësor pesëvjeçar, atëherë ajo duhet analizuar edhe në prizmin e kohës. Pse tani? Pse në ditën e pavarësisë? A synohet sensibilizim ndërkombëtar, apo artikulim i një mesazhi të brendshëm politik?
Në marrëdhëniet ndërkombëtare, simbolika ka peshë. 17 shkurti është dita kur shumë shtete mike dërgojnë mesazhe urimi dhe riafirmojnë mbështetjen për sovranitetin e Kosovës. Një marsh protestues në sheshin e pavarësisë mund të perceptohet si shenjë e përçarjes së brendshme, pavarësisht qëllimit të organizatorëve.
Shoqëria civile dhe përgjegjësia institucionale
Shoqëria civile ka të drejtë – madje detyrim – të ngrejë zërin për çështje të drejtësisë. Por ka edhe një dimension tjetër: ruajtja e konsensusit minimal rreth themeleve të shtetit. Dita e pavarësisë është një prej atyre themeleve.
Nëse drejtësia perceptohet si selektive apo e padrejtë, përgjigjja duhet të jetë institucionale: analiza juridike, iniciativa ligjore, lobim diplomatik, debat akademik. Protesta është mjet legjitim, por zgjedhja e kohës dhe vendit përcakton mesazhin.
A po gabojmë nga emocionet?
Është e kuptueshme që temat që prekin luftën, drejtësinë dhe sakrificën kombëtare të ngjallin emocione. Por pikërisht për këtë arsye kërkohet maturi. 17 shkurti nuk është pronë e asnjë partie, as e asnjë grupi interesi; është akt kolektiv i shtetformimit.
Nëse protesta e asaj dite e forcon unitetin qytetar dhe artikulon kërkesa të qarta ligjore pa cenuar simbolikën e pavarësisë, atëherë ajo mund të shihet si shprehje e pluralizmit demokratik. Nëse, përkundrazi, e relativizon vetë ditën e pavarësisë dhe e shndërron në arenë përplasjeje politike, atëherë rrezikon të dëmtojë më shumë sesa të përfitojë.
Kosova ka nevojë për drejtësi të drejtë, për procese të paanshme dhe për respektim të standardeve ndërkombëtare. Por ajo ka po aq nevojë për ruajtjen e simboleve të saj shtetërore. Balanca mes këtyre dy imperativave është prova e pjekurisë sonë politike.
Protesta është e drejtë demokratike. 17 shkurti është themel shtetëror. Sfida është si të mbrohet e para pa cenuar të dytin
