Gjykata Speciale dhe paradoksi i sovranitetit të Kosovës

Opinione

Gjykata Speciale dhe paradoksi i sovranitetit të Kosovës

Nga: Agim Vuniqi Më: 21 shtator 2026 Në ora: 09:07
Agim Vuniqi

Një shtet mund të ketë të drejtën të krijojë një gjykatë dhe, njëkohësisht, të marrë një vendim politik që e dëmton mënyrën si rrëfehet historia e tij. Ky është paradoksi i Gjykatës Speciale të Kosovës. Debati nuk zgjidhet duke pyetur vetëm nëse Kuvendi kishte votat për ta themeluar. Duhet pyetur edhe nëse mandati i saj, i parë përkrah krimeve të tjera të luftës, prodhon një drejtësi që qytetarët mund ta njohin si të plotë dhe të barabartë.

Në vitet 1998–1999, Kosova nuk ishte shtet i pavarur. Ajo shpalli pavarësinë në vitin 2008, ndërsa Kuvendi miratoi amendamentin kushtetues dhe ligjin për Dhomat e Specializuara në vitin 2015. Këto janë dy plane të ndryshme juridike: ligji i vitit 2015 e themeloi gjykatën; ligjshmëria e akuzave për vitet e luftës duhet të vlerësohet sipas normave penale që ishin të zbatueshme në kohën e veprave. Shtetësia e mëvonshme e Kosovës nuk mund të projektohet prapa në vitin 1999. Amendamenti kushtetues, neni 162⁠, Ligji nr. 05/L-053⁠.

Ky dallim nuk e bën të pamundur gjykimin e krimeve të luftës. Ai, përkundrazi, na ndihmon ta vendosim pyetjen e vërtetë: pse shteti i Kosovës, pasi u bë i pavarur, pranoi të krijonte një mekanizëm kaq të veçantë për një pjesë të caktuar të pretendimeve të luftës, pa siguruar një mekanizëm po aq të fortë për të pagjeturit, varrezat masive dhe dokumentet që mund të ndodhen në arkivat e Serbisë?

Drejtësia që ekziston dhe drejtësia që mungon

Krimet e forcave jugosllave dhe serbe kundër shqiptarëve të Kosovës nuk janë thjesht pjesë e kujtesës kombëtare. Tribunali ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dokumentoi dëbime, vrasje dhe zhvendosjen e trupave të viktimave në varreza të fshehta në Serbi. Ai dënoi ish-zyrtarë të lartë për krime që përfshinin dëbimin, zhvendosjen e detyruar, vrasjen dhe përndjekjen. Këto gjetje duhen thënë sa herë flitet për drejtësinë e luftës në Kosovë. Hetimet e Tribunalit⁠, aktgjykimi i apelit në çështjen ⁠Šainović dhe të tjerët⁠.

Por dënimet e dhëna nuk e mbyllën kërkimin e së vërtetës. Një familje që ende nuk e di ku ndodhet i afërmi i saj nuk mund të kënaqet me përgjigjen se disa përgjegjës janë gjykuar. Për këtë arsye, qasja në dokumente, identifikimi i vendvarrimeve dhe shpjegimi i zinxhirit të urdhrave mbeten detyra të drejtësisë, jo vetëm tema të diplomacisë.

Nga ana tjetër, as krimet e provuara të forcave serbe nuk mund të përdoren për të përjashtuar hetimin e një vrasjeje, ndalimi apo torture të kryer nga dikush tjetër. Përgjegjësia penale është individuale. Një vendim kundër një ish-pjesëtari të UÇK-së nuk dënon Kosovën si shtet; një vendim kundër një ish-zyrtari serb nuk i përgjigjet vetvetiu çdo pyetjeje për përgjegjësinë e shtetit të Serbisë. Të dyja të vërtetat duhet të qëndrojnë në të njëjtën analizë.

Institucion i Kosovës, por larg kontrollit të saj të zakonshëm

Dhomat e Specializuara u themeluan përmes rendit kushtetues të Kosovës. Prandaj nuk është juridikisht e saktë të thuhet, pa një provë tjetër, se ato e mohojnë ekzistencën e shtetit të Kosovës. Megjithatë, vendndodhja në Hagë, personeli ndërkombëtar dhe mandati i kufizuar krijojnë një largësi të dukshme mes sovranitetit formal dhe ushtrimit praktik të tij. Kjo largësi kërkonte shpjegim të jashtëzakonshëm publik në vitin 2015 dhe kërkon llogaridhënie edhe sot. Baza kushtetuese⁠, mandati i Dhomave të Specializuara⁠.

Shprehja «gjykatë njëetnike» e përshkruan një shqetësim politik, por kërkon kujdes juridik: ligji nuk e përcakton përkatësinë etnike si kusht për ndjekje penale. Kritika më e saktë është se fusha e pretendimeve që gjykata u krijua të trajtojë është e kufizuar. Një mandat mund të jetë neutral në fjalët e ligjit dhe, megjithatë, të lërë te publiku përshtypjen se drejtësia ndërkombëtare po sheh vetëm një pjesë të konfliktit. Përgjigjja ndaj këtij problemi nuk është fshehja e krimeve të mundshme të individëve, por paraqitja dhe ndjekja me të njëjtën vendosmëri e krimeve të pazbardhura kundër viktimave shqiptare.

Përgjegjësia e UNMIK-ut dhe EULEX-it

Pas luftës, në Kosovë veproi UNMIK-u sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit; EULEX-i filloi misionin më vonë, në vitin 2008. Prania e tyre ngre pyetje të ligjshme për hetimet, ruajtjen e provave dhe rastet e papërfunduara. Çfarë dinin institucionet ndërkombëtare? Çfarë hetuan? Çfarë iu dorëzua institucioneve vendore dhe çfarë humbi gjatë kalimit të përgjegjësive? Këto pyetje kërkojnë shqyrtim dokumentesh dhe vlerësim të punës së misioneve. Rezoluta 1244⁠, EULEX: mandati i misionit⁠.

Megjithatë, përgjegjësia për një hetim të mangët dhe përgjegjësia penale për kryerjen e një krimi janë çështje të ndryshme. Dështimi i mundshëm i një misioni ndërkombëtar nuk e bën fajtor Kosovën dhe nuk e çliron autorin e një krimi. Ai kërkon një lloj tjetër llogaridhënieje: institucionale, dokumentare dhe publike.

Alternativa e Këshillit të Sigurimit: mundësi, jo siguri

Po të mos e kishte miratuar Kuvendi Gjykatën Speciale, Këshilli i Sigurimit mund të shqyrtonte një tribunal ndërkombëtar. Ai kishte krijuar më parë Tribunalin për ish-Jugosllavinë. Një mandat i shkruar mirë mund të përfshinte krime të të gjitha palëve dhe detyrime të fuqishme për dorëzimin e provave. Statuti i Tribunalit për ish-Jugosllavinë, për shembull, kërkonte bashkëpunim nga shtetet dhe prodhimin e provave të kërkuara. Rezoluta 827⁠, Statuti i Tribunalit, neni 29⁠.

Por këtu përfundon siguria dhe fillon skenari. Një tribunal i tillë kërkonte miratimin e rezolutës, përfshirë mungesën e vetos nga anëtarët e përhershëm. Askush nuk mund të dëshmojë se ai patjetër do të krijohej, se do të kishte mandat gjithëpërfshirës, apo se do ta detyronte Beogradin të hapte të gjitha arkivat. Një rezolutë për krimet në Kosovë nuk do të nënkuptonte as njohje automatike të shtetësisë së saj; statusi mund të lihej i hapur, si në kornizën e Rezolutës 1244. Rregullat e votimit të Këshillit të Sigurimit⁠.

Kjo pasiguri nuk i jep fund kritikës ndaj vendimit të Kuvendit. Ajo e bën kritikën më kërkuese: çfarë alternativash konkrete iu paraqitën deputetëve, çfarë kushtesh kërkoi Kosova dhe pse nuk u lidh themelimi i gjykatës me zotime të matshme për të pagjeturit dhe provat në Serbi?

Gjykimi strategjik

Një shtet i ri duhet të dëshmojë se mund t’i nënshtrojë individët e vet ndaj ligjit. Ai duhet gjithashtu të mbrojë aftësinë e tij për të kërkuar të vërtetën e plotë për qytetarët e vet. Në vitin 2015, Kosova pranoi një detyrim të jashtëzakonshëm gjyqësor. Pyetja është nëse udhëheqësit e saj siguruan, në të njëjtën kohë, mjetet e nevojshme për kërkimin e dokumenteve, identifikimin e të pagjeturve dhe shqyrtimin e punës së institucioneve ndërkombëtare që kishin vepruar në Kosovë.

Sovraniteti nuk matet vetëm me të drejtën për ta votuar një gjykatë. Ai matet edhe me aftësinë për të negociuar një drejtësi që nuk i lë viktimat e veta në pritje të pafundme. Një analizë serioze e vitit 2015 duhet të hapë procesverbalet, marrëveshjet dhe komunikimet e negociatave. Vetëm atëherë mund të përcaktohet nëse udhëheqja e Kosovës u përball me një zgjedhje pa rrugëdalje, apo pranoi një marrëveshje më të ngushtë sesa kishte mundësi të kërkonte.

Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat