Taksat janë për të gjithë. Pse mundësitë jo?

Opinione

Taksat janë për të gjithë. Pse mundësitë jo?

Nga: Agim Vuniqi Më: 26 shtator 2026 Në ora: 17:38
Agim Vuniqi

Në një ese të fundit në The New York Times, gazetarja Nikole Hannah-Jones rrëfeu një dilemë të dhimbshme. Ajo kishte zgjedhur ta dërgonte vajzën në një shkollë publike të një lagjeje me të ardhura të ulëta, sepse besonte se nuk mund të luftonte ndarjen shkollore duke u larguar vetë prej saj. Vite më vonë, vajza e pyeti pse prindërit nuk i kishin siguruar një shkollim më të mirë, kur kishin pasur mundësi. CNN e ktheu këtë rrëfim në debat: sa mund t’i kërkohet një familjeje të sakrifikojë për ta ndrequr një sistem që shteti e lë të pabarabartë?

Në Kosovë kjo pyetje bëhet edhe më e rëndë kur u drejtohet atyre që qeverisin. Një prind me të ardhura të larta ka të drejtë të zgjedhë shkollë private ose mjekim privat. Ai nuk është shkaku i dështimit të shkollës apo spitalit publik. Përgjegjësinë e kanë politikanët që marrin paga nga buxheti, vendosin si shpërndahen taksat dhe premtojnë shërbime për të gjithë, ndërsa nuk japin llogari për cilësinë e tyre.

Në Kosovë taksat mblidhen nga konsumatori në arkë, nga punëtori në pagë dhe nga biznesi në veprimtari. Kur vjen koha që një fëmijë të mësojë të lexojë mirë ose një pacient të marrë shërbim pa u varfëruar, solidariteti i arkës publike duhet të kthehet në mundësi të prekshme. Përndryshe, të gjithë kontribuojnë në një shtet, por secila familje detyrohet të blejë veçmas shpëtimin e vet.

Shifrat e arsimit nuk lejojnë vetëkënaqësi: në PISA 2025 vetëm 15 për qind e 15-vjeçarëve në Kosovë arritën nivelin minimal të aftësisë në matematikë dhe 16 për qind në lexim. Këto rezultate nuk matin vetë ndarjen mes shkollave publike dhe private; ato tregojnë sa urgjente është të forcohet mësimi për çdo fëmijë. Një vend që lë shumicën e fëmijëve nën nivelin bazë po e ngushton lirinë e tyre shumë përpara se të hyjnë në tregun e punës.

Në shëndetësi hendeku shihet në faturë. Banka Botërore vlerëson se pagesat drejtpërdrejt nga xhepi përbëjnë rreth 38–40 për qind të shpenzimeve shëndetësore në Kosovë. Ligji i vitit 2014 synonte qasje universale dhe mbrojtje nga varfërimi për shkak të kostos së mjekimit. Edhe në qershor 2026, Bashkimi Evropian, duke përshëndetur një ligj të ri për sigurimin e detyrueshëm shëndetësor, theksoi nevojën për financim të qëndrueshëm dhe sistem funksional të informacionit shëndetësor. Miratimi i ligjit është hap; prova për qytetarin është shërbimi që merr kur sëmuret.

Këtu lind rreziku i segregacionit shoqëror të heshtur. Fëmija i një familjeje hyn në shkollë me mbështetje të bollshme; fëmija tjetër pret që klasa e tij të ketë mësues, libra dhe mësim cilësor. Njëri pacient e zgjidh pritjen me pagesë; tjetri pret ose merr borxh. Ndarja nuk shkruhet në ndonjë tabelë te dera, por shfaqet në rezultatet e fëmijëve dhe në shëndetin e prindërve të tyre. Ajo mund të fillojë që në fëmijërinë e hershme dhe të trashëgohet brez pas brezi.

Prandaj duhet një rregull i thjeshtë për politikën: kush drejton një shërbim publik duhet të japë llogari publikisht për të. Ministria e Arsimit dhe komunat të publikojnë për çdo shkollë rezultatet e të nxënit, mungesën e mësuesve dhe investimet, duke mbrojtur privatësinë e nxënësve. Shëndetësia të publikojë kohët e pritjes, kriteret e referimit, përjashtimet dhe shpenzimet për trajtime jashtë vendit. Sigurimi shëndetësor të zbatohet me një paketë reale shërbimesh, afate dhe financim të qartë. Çdo trajtim i posaçëm me fonde publike të ketë kriter të verifikueshëm, jo derë të hapur nga posti apo njohja.

Rasti amerikan na kujton se as prindi më parimor nuk mund ta riparojë i vetëm pabarazinë e një sistemi. Rasti i Kosovës kërkon diçka më themelore prej pushtetit: nëse taksat janë detyrim i përbashkët, shkolla e mirë dhe kujdesi shëndetësor i dinjitetshëm duhet të jenë përgjegjësi e përbashkët e shtetit. Politikanët nuk duhet t’u kërkojnë qytetarëve të besojnë në institucione prej të cilave vetë janë dorëzuar.

Burime për redaksinë

● Nikole Hannah-Jones, “In Fighting for Every Black Child, Did I Betray My Own?”, The New York Times, 20 shtator 2026: https://www.nytimes.com/2026/09/20/magazine/ny-public-schools-black-students-segregation.html

● CNN, transkripti i diskutimit, 23 shtator 2026: https://transcripts.cnn.com/show/ctmo/date/2026-09-23/segment/02

● OECD, PISA 2025 Results: Kosovo: https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2025-results-volume-i-country-notes_2d4ff9ea-en/kosovo_7d284f95-en.html

● Banka Botërore, dokumenti KOMPAS, qershor 2026: https://documents1.worldbank.org/curated/en/099060226110535583/pdf/P179831-216ae05d-5c28-4139-a053-f1e6433717f0.pdf

● Ligji nr. 04/L-249 për Sigurimin Shëndetësor, 2014: https://cps.rks-gov.net/wp-content/uploads/2020/09/LAW_NO._04_L-249_ON_HEALTH_INSURANCE.pdf

● Zyra e BE-së në Kosovë, njoftimi i 23 qershorit 2026: https://www.eeas.europa.eu/delegations/kosovo/kosovo-and-european-union-held-8th-stabilisation-and-association-agreement-sub-committee-internal_en

Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat