Të shtunën, Tirana përjetoi ditën më të rëndë të protestave që nga mesi i tetorit. Ministria e Shëndetësisë raportoi 13 të lënduar: protestues, disa prej tyre me dëmtime në sy, policë, dy gazetarë dhe një deputet. Policia përdori autobotë, gaz lotsjellës dhe plumba gome. Nga ana tjetër u hodhën gurë dhe molotovë. Dhuna nuk justifikohet nga asnjë palë, dhe këtë e ka thënë qartë edhe ambasada amerikane. Por një editorial i ndershëm duhet të pyesë edhe si u arrit deri këtu, dhe kush e kishte në dorë ta parandalonte.
Përgjigjja të çon te qeveria. Studentët nuk dolën në rrugë me molotovë. Ata dolën me kërkesa: arsim cilësor, punë, fund të korrupsionit, ndryshim të sistemit zgjedhor. Javë të tëra protestat ishin kryesisht paqësore. Ishte koha kur një qeveri që dëgjon do të ishte ulur me ta, pa kushte dhe pa kamera. Kryeministri zgjodhi të priste. Sipas fjalëve të tij, i ka dëgjuar protestuesit “katër muaj poshtë dritares”. Problemi është se t’i dëgjosh nën dritare nuk do të thotë t’i dëgjosh vërtet.
Pastaj erdhi “tavolina e dialogut”, me karrige dhe mbishkrimin “Dialog”, vendosur para Kryeministrisë. Dialogu i vërtetë nuk ngrihet si skenografi para ndërtesës së pushtetit. Ai fillon me njohjen se kërkesat janë legjitime dhe me gatishmërinë për të hequr dorë nga diçka. Pas 13 vjetësh në krye të vendit, ftesa e Ramës duket si mjet për të ndarë protestën: në një anë “studentët e mirë”, në anën tjetër “tradhtarët” që nuk ulen. Vetë kryeministri tha se protestuesit kanë frikë të ulen sepse do t’i quajnë tradhtarë. Kështu, edhe dështimin e dialogut ia ngarkoi të tjerëve.
Më shqetësuese është gjuha. Ditën e protestës, Rama e lidhi dhunën me “Antifa-n”, me të radikalizuar ideologjikë e fetarë dhe me “kriminelë të maskuar si studentë”. Në mbrëmje publikoi video me mbishkrimin “Universiteti i Dhunës”. Dhuna e individëve të maskuar duhet hetuar dhe dënuar. Por kur kreu i qeverisë përdor të njëjtat etiketa për të gjithë lëvizjen, ai nuk po mbron rendin publik. Po e delegjitimon protestën. Mijëra të rinj, pedagogë, mjekë e artistë ishin thirrur në shesh atë ditë. Ata nuk janë “Antifa”, dhe as e meritojnë të trajtohen si të tillë.
Pastaj është forca. Qeveria ka të drejtë dhe detyrë të mbrojë institucionet dhe policët e saj, njëri prej të cilëve u përfshi nga flakët. Por plumbat e gomës dhe dëmtimet në sy janë të rënda dhe nuk mund të kalojnë pa hetim. Ministri i Brendshëm njoftoi se po analizohen qindra orë pamje për të identifikuar protestuesit e dhunshëm. Mirë. Me të njëjtën vendosmëri duhet të shqyrtohet edhe çdo përdorim joproporcional i forcës nga policia. Kur shteti numëron vetëm dhunën e njërës palë, humbet autoritetin moral për të kërkuar paqe.
Opozita nuk shpëton nga kjo llogari. Ditën e protestës, mbështetësit e PD-së dogjën tavolinën e dialogut, pastaj iu bashkuan protestës. Ky veprim i dha qeverisë pikërisht pamjen që i duhej. Pastaj partia që udhëhoqi vendin para Ramës u përpoq të paraqitej si zë i studentëve. Por vetë studentët e kanë thënë qartë: kërkesa për largimin e Ramës nuk do të thotë mbështetje për opozitën aktuale. Ky dallim e bën lëvizjen e tyre më të fortë, jo më të dobët. Pikërisht këtë dallim nuk duhet ta zhdukin as Rama me etiketat e tij, as PD-ja me flakët e saj.
Kjo krizë nuk prek vetëm Shqipërinë. Për shqiptarët e Kosovës, të Luginës dhe të diasporës në Gjermani e Zvicër, Tirana duhet të jetë qendra e stabilitetit kombëtar, jo burim trazirash. Rastësisht, pikërisht sot Serbia voton, dhe Beogradi e ndjek me vëmendje çdo shenjë dobësie në hapësirën shqiptare. Një qeveri që i përgjigjet të rinjve të vet me gaz lotsjellës dhe propagandë nuk dobëson vetëm demokracinë e brendshme. Dobëson edhe zërin shqiptar në rajon.
Shqipëria është aleate e Shteteve të Bashkuara dhe anëtare e NATO-s, dhe ka marrë përsipër standarde demokratike. Ambasada amerikane ka kërkuar vetëpërmbajtje nga të gjitha palët dhe ka thënë se dhuna nuk është angazhim qytetar. Ky mesazh duhet lexuar plotësisht. Ai u drejtohet atyre që hedhin gurë, por edhe atyre që komandojnë autobotët. Mbi të gjitha, i drejtohet atij që ka pushtetin dhe, bashkë me të, mjetet për ta ulur tensionin.
Rama ka dy rrugë. E para është e njohura: etiketa, video në rrjete sociale, tavolina për kamerat dhe forcë në rrugë. Me këtë rrugë, mbi 12 ditë protestë mund të bëhen edhe 12 javë. E dyta është më e vështirë, por e vetmja e qëndrueshme. Ajo nis me një hetim të pavarur për dhunën nga të dyja palët dhe me fundin e gjuhës që i fut të gjithë protestuesit në një thes. Vazhdon me një përgjigje konkrete për kërkesat e studentëve, përfshirë reformën zgjedhore. Kryeministri që premtoi “Rilindjen” duhet të kujtojë se legjitimiteti nuk mbahet vetëm me fitore zgjedhore. Mbahet edhe duke u përgjigjur kur të rinjtë e vendit thonë se nuk po i dëgjon.