Gjashtë ditë pas humbjes historike në zgjedhjet e 25 tetorit, Aleksandar Vuçiqi zgjodhi temën me të cilën do të rikthehej në skenë: Milan Radoiçiqin. Në një deklaratë për media serbe, të raportuar sot, ish-presidenti serb tha se dorëzimi i organizatorit të sulmit në Banjskë te autoritetet e Kosovës, në çfarëdo forme, do të ishte njohje e pavarësisë së Kosovës, madje jo e tërthortë, por de jure. Kjo nuk është vetëm mbrojtje e një bashkëpunëtori të vjetër. Është një kurth i ngritur për qeverinë që ende nuk është formuar në Beograd.
Pikërisht për këtë arsye, rasti Radoiçiq është prova e parë dhe më e qartë nëse Serbia pa Vuçiqin do të jetë vërtet një Serbi tjetër. Ndryshimi në Beograd nuk duhet matur me tonin e ri të fitimtarëve, por me gatishmërinë e tyre për të vënë para drejtësisë njeriun që organizoi vrasjen e një polici të Kosovës.
Një fitore që ende nuk ka përmbajtje
Lista Studentore fitoi mbi gjysmën e votave dhe, sipas projeksioneve, rreth 140 nga 250 ulëset e Kuvendit të Serbisë, me pjesëmarrjen më të lartë në më shumë se tri dekada. Vuçiqi, i cili kishte dhënë dorëheqje nga posti i presidentit më 27 shtator për të shkuar në zgjedhje të parakohshme, e pranoi humbjen që në mbrëmjen e votimit. Edhe shqiptarët e Luginës së Preshevës dolën të fituar: Koalicioni Shqiptar mori dy mandate, që sipas Kurtit është rezultati më i mirë shqiptar që nga viti 2000.
Por fitorja ende nuk ka përmbajtje politike për Kosovën. Kryeministri Albin Kurti e përmblodhi sot mjaft saktë këtë pasiguri: dihet kush e humbi pushtetin në Serbi, por ende nuk dihet kush e fitoi. Bartësi i Listës Studentore, Ilija Srdanoviqi, ka premtuar vazhdimin e dialogut dhe të integrimit evropian, por ka shtuar se platforma e tyre mbështetet në Kushtetutën e Serbisë dhe se marrëveshjet e mëparshme, përfshirë atë të Brukselit, mund të rishikohen për kushtetutshmëri. Pyetjes për ekstradimin e Radoiçiqit i është përgjigjur: "Në këtë moment nuk mund t'ju jap një vendim."
Kjo përgjigje mund të kuptohet për një lëvizje që ende nuk ka formuar qeveri. Por nuk mund të mbetet përgjigje e përhershme.
Pse Radoiçiqi është më shumë se një emër
Më 24 shtator 2023, një grup i armatosur sulmoi policinë e Kosovës në Banjskë dhe vrau rreshterin Afrim Bunjaku. Sipas autoriteteve të Kosovës, arsenali i sekuestruar pas sulmit kishte mbi një mijë armë e pajisje ushtarake, me vlerë mbi pesë milionë euro. Pesë ditë më vonë, Radoiçiqi, atëherë nënkryetar i Listës Serbe, e mori përsipër përmes avokatit organizimin e grupit. Ai ishte tashmë nën sanksionet e SHBA-së që nga dhjetori i vitit 2021, për lidhje me korrupsionin dhe krimin e organizuar, e më pas edhe të Mbretërisë së Bashkuar.
Drejtësia e Kosovës e ka bërë punën e saj. Prokuroria ngriti aktakuzë ndaj Radoiçiqit dhe 44 të tjerëve, ndërsa më 24 prill të këtij viti Gjykata Themelore në Prishtinë dënoi dy të pandehur me burgim të përjetshëm dhe një me 30 vjet burg. Serbia, përkundrazi, nuk ka ngritur ende aktakuzë. Pas vendimit të prillit, Komisioni Evropian shprehu keqardhje që Beogradi nuk ka ndërmarrë hapat e nevojshëm për t'i sjellë përgjegjësit para drejtësisë.
E më keq: këtë tetor, pamjet e transmetuara nga N1 e treguan Radoiçiqin në Kragujevc, pranë djalit të Vuçiqit, para sallës ku Partia Përparimtare Serbe mbante tubim elektoral. Një njeri që ka marrë përsipër organizimin e një sulmi të armatosur nuk fshihej. Lëvizte lirisht në rrethin e pushtetit. Kjo është trashëgimia që Vuçiqi u lë pasardhësve të tij.
Kurthi i Vuçiqit
Deklarata e sotme e Vuçiqit ka një qëllim të qartë: ta bëjë drejtësinë për Banjskën të barabartë me tradhtinë kombëtare. Nëse qeveria e re vepron, ai do të thotë se ajo e njohu Kosovën. Nëse nuk vepron, ajo vazhdon politikën e tij. Kështu, nga opozita, ai përpiqet të mbajë peng pikërisht atë çështje që e njollos më shumë sundimin e tij.
Por ky kurth mund të shmanget, sepse premisa e tij është e rreme. Ndjekja penale e një të dyshuari për terrorizëm nuk është akt njohjeje shtetërore. Është detyrim elementar i shtetit ligjor. Srdanoviqi ka thënë se qeveria e tij do ta përafrojë politikën e brendshme me kapitujt 23 dhe 24 të negociatave me BE-në, ata për gjyqësorin, të drejtat themelore, drejtësinë dhe sigurinë. Asnjë qeveri që merr seriozisht këta kapituj nuk mund ta mbajë të lirë njeriun që e ka marrë përsipër organizimin e një sulmi të armatosur, i cili sot është nën sanksione amerikane e britanike.
Ka edhe një shenjë që institucionet serbe mund të lëvizin. Sipas medieve serbe, një komision i Prokurorisë Supreme Publike po shqyrton pse prokurori i rastit kërkoi paraburgim për Radoiçiqin vetëm me arsyetimin e rrezikut të arratisjes, ndërkohë që ky ishte paraqitur vullnetarisht. Nëse ky shqyrtim çon në një aktakuzë serioze, ai do të jetë sinjali i parë i vërtetë i ndryshimit.
Kundërargumenti: mos e ngarkoni qeverinë e re që në ditën e parë
Do të ketë zëra, edhe në Perëndim, që do të thonë se presioni i hershëm për Radoiçiqin do ta shtyjë Listën Studentore drejt kampit nacionalist, në një kohë kur ajo ende po mëson të qeverisë. Do të kujtojnë edhe se Beogradi zyrtar e ka cilësuar ekstradimin në Kosovë si të pamundur. Sipas tyre, më mirë është të fitohet besimi fillimisht me çështje më pak të ndjeshme.
Ky argument ka një bërthamë të arsyeshme, por përfundim të gabuar. Askush nuk pret që qeveria e re ta dorëzojë Radoiçiqin javën e parë. Megjithatë, ka një minimum që nuk mund të shtyhet: hetim i besueshëm, masë sigurie që i përgjigjet peshës së veprës, aktakuzë dhe bashkëpunim i plotë me provat që ekzistojnë në Kosovë. Kjo nuk është kusht i shpikur në Prishtinë. Llogaridhënien për Banjskën e kanë kërkuar BE-ja, SHBA-ja dhe NATO-ja. Dhe nëse qeveria e re hesht, ajo ia lë Vuçiqit të përcaktojë kufijtë e politikës serbe edhe pa qenë në pushtet.
Edhe Prishtina ka përgjegjësinë e saj. Rasti Radoiçiq nuk duhet të bëhet parullë për përdorim të brendshëm, as justifikim për bllokim të pafund të dialogut. Ai duhet të ndiqet me diplomaci të koordinuar me Uashingtonin dhe Brukselin, me dosje të plota provash dhe me një qëndrim që e mirëpret ndryshimin në Serbi, pa ia falur atij asnjë detyrim.
Drejtësia, jo retorika
Serbia ka ndërruar qeverinë, por ende nuk ka ndërruar qëndrimin ndaj Banjskës. Raporti i ri që Uashingtoni dhe Brukseli do të ndërtojnë me Beogradin duhet të kalojë përmes kësaj prove: të mos ketë normalizim të plotë, as përshpejtim të rrugës evropiane, për sa kohë organizatori i sulmit lëviz i lirë dhe i mbrojtur.
Vuçiqi sot tha qartë se si e sheh drejtësinë: si humbje kombëtare. Qeveria që vjen pas tij ka rastin të tregojë se e sheh si detyrim shtetëror. Nëse e bën këtë, do ta fitojë besimin e fqinjëve dhe të aleatëve. Nëse jo, do të dëshmojë se në Beograd ka ndryshuar vetëm emri në derë. Familja Bunjaku dhe Kosova kanë pritur tri vjet. Nuk ka arsye që ta presin edhe një qeveri tjetër.