Një javë pas zgjedhjeve që i dhanë fund sundimit 14-vjeçar të Aleksandar Vuçiqit, vëmendja e Prishtinës dhe e Brukselit është përqendruar te pyetja e madhe: çfarë do të bëjë Serbia e re me Kosovën? Por ka një pyetje më të ngushtë, më të matshme dhe më të ngutshme, të cilës qeveria e ardhshme në Beograd mund t’i përgjigjet që në javët e para: a do t’u kthehen shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës të drejtat që u janë marrë me vula administrative?
Zgjedhjet e 25 tetorit sollën dy lajme për shqiptarët. I pari, i madh dhe i dukshëm: Lista Studentore mori, sipas rezultateve paraprake, mbi 52 për qind të votave, ndërsa lista e Vuçiqit mbeti rreth 39 për qind, me pjesëmarrjen më të lartë që nga shpërbërja e Jugosllavisë. I dyti, më i vogël, por jo më pak domethënës: Koalicioni Shqiptar, një listë e përbashkët e tetë partive të Luginës, fitoi dy mandate në Kuvendin e Serbisë, aty ku në legjislaturën e kaluar shqiptarët kishin vetëm një deputet, Shaip Kamberin.
Teza e këtij editoriali është e thjeshtë: ndryshimi në Beograd nuk do të matet me deklarata për “dialogun” apo për “integrimin evropian”, por me atë që ndodh në sportelet e policisë në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë. Aty do të shihet nëse Serbia pas Vuçiqit është shtet ligjor apo vetëm qeveri e re mbi të njëjtin aparat.
Pasivizimi: padrejtësia që nuk ka nevojë për negociata
Prej vitesh, me mbështetje në Ligjin për vendbanimin e qytetarëve të vitit 2011, autoritetet serbe kanë “pasivizuar” adresat e mijëra shqiptarëve të Luginës. Kush humb adresën, humb pothuajse çdo gjë: të drejtën për letërnjoftim e pasaportë, për votë, për punësim, për regjistrim të pronës. Një hulumtim i Iniciativës Rinore për të Drejtat e Njeriut, i prezantuar në Beograd në tetor 2023, gjeti se të paktën 3.370 shqiptarë ishin fshirë nga listat e votuesve mes viteve 2015 dhe 2022, dhe se shumica e të intervistuarve nuk kishin marrë kurrë vendim me shkrim. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi e kishte quajtur këtë praktikë që më 2021 “spastrim etnik me mjete administrative”, duke theksuar se goditeshin sidomos shqiptarët që punojnë jashtë vendit.
Kjo e fundit duhet të tingëllojë fort për lexuesit tanë në Zvicër e Gjermani. Shumë familje të Luginës e mbajnë gjallë shtëpinë në vendlindje me punën e tyre në mërgatë. Sistemi i pasivizimit e ka shndërruar pikërisht këtë lidhje në arsye për t’i fshirë ata nga regjistri. Sipas Shaip Kamberit, pasivizimi ishte edhe një nga arsyet pse mandati i tretë u bë kaq i vështirë për t’u fituar.
Ky problem nuk kërkon marrëveshje ndërkombëtare, as ndryshime kushtetuese. Kërkon vullnet politik në Ministrinë e Brendshme: transparencë për të dhënat, rishikim të vendimeve dhe rikthim të adresave të marra pa procedurë të rregullt.
Testi i sundimit të ligjit që studentët vetë e kanë shpallur
Lëvizja studentore lindi nga zemërimi pas shembjes së strehës në stacionin hekurudhor të Novi Sadit në nëntor 2024, ku humbën jetën 16 njerëz. Thelbi i saj ishte kërkesa që institucionet t’u shërbejnë qytetarëve dhe jo pushtetit. Ilija Srdanoviq, figura më e përmendur për postin e kryeministrit, i ka cilësuar kapitujt e sundimit të ligjit si pengesën kryesore në rrugën evropiane të Serbisë dhe ka premtuar përafrim me ta.
Nëse ky premtim është serioz, Lugina është vendi ku duhet të fillojë. Pasivizimi është shembulli tipik i asaj që studentët kundërshtuan në rrugë: një administratë që e përdor pushtetin në mënyrë arbitrare, pa vendime me shkrim, pa llogaridhënie. Nuk mund të luftohet arbitrariteti në Novi Sad dhe të tolerohet në Medvegjë.
Uashingtoni e ka vënë tashmë çështjen në tryezë
Lugina nuk është më temë që vetëm shqiptarët e ngrenë. Në dhjetor 2025, kongresmeni republikan Keith Self paraqiti në Dhomën e Përfaqësuesve projektligjin “Preshevo Valley Discrimination Assessment Act”, që i kërkon Departamentit të Shtetit një raport për trajtimin e pakicave në Serbi. Ndër pikat që propozohen për shqyrtim janë pasivizimi i adresave, mosnjohja e diplomave të Kosovës, kufizimi i gjuhës shqipe dhe vonesat me tekstet shkollore në shqip. Edhe Komisioni Evropian ka kërkuar më herët që Beogradi të shpjegojë si e verifikon vendbanimin e qytetarëve.
Ky është momenti kur aleanca strategjike me SHBA-në duhet të shfrytëzohet me mençuri. Qeveria e re serbe do të kërkojë legjitimitet dhe kredi në Perëndim. Partnerët amerikanë e evropianë mund dhe duhet ta lidhin këtë kredi me hapa konkretë e të verifikueshëm në Luginë. Më 4 nëntor, Komisioni Evropian pritet të publikojë raportet vjetore për vendet kandidate. Ai është rasti i parë për ta thënë qartë se standardet vlejnë njësoj për çdo qeveri në Beograd.
Bashkimi shqiptar: arritje që duhet mbrojtur nga vetë shqiptarët
Rezultati i Koalicionit Shqiptar nuk ra nga qielli. Tetë parti, që shpesh janë përçarë për pak, ranë dakord për një listë të përbashkët më 29 shtator, me ndërmjetësimin e kryeministrit Albin Kurti. Sipas Kurtit, koalicioni mori 27.670 vota, 1.233 më shumë se në vitin 2020. Pa këtë bashkim, me pjesëmarrjen rekord të votuesve në Serbi, rreziku ishte që përfaqësimi shqiptar të tkurrej në vend që të rritej.
Por përgjegjësia tani kalon te të zgjedhurit. Dy deputetët e rinj duhet të paraqiten në Beograd me një agjendë të përbashkët dhe të qartë: rikthimi i adresave, njohja e diplomave, përdorimi zyrtar i gjuhës shqipe, përfaqësimi proporcional në institucione. Nëse bashkimi zgjat vetëm deri në numërimin e votave, fitorja do të shndërrohet shpejt në zhgënjim. Edhe Prishtina e Tirana kanë detyrë: ta mbështesin Luginën me diplomaci të qëndrueshme, jo vetëm me urime pas zgjedhjeve.
“Mos e trazoni Beogradin e ri”: një këshillë e gabuar
Kundërargumenti kryesor është i kuptueshëm: qeveria e re ka nevojë për kohë, ka një shtet për të pastruar nga korrupsioni, dhe presioni i hershëm për çështje të ndjeshme kombëtare mund ta shtyjë drejt nacionalistëve. Për më tepër, vetë Srdanoviq ka thënë se qëndrimi ndaj Kosovës përcaktohet nga Kushtetuta e Serbisë dhe se marrëveshjet e Brukselit mund të rishikohen për përputhshmëri kushtetuese. Pse ta ngarkojmë me kërkesa që në javët e para?
Përgjigjja është se të drejtat e qytetarëve nuk janë lëshime gjeopolitike. Rikthimi i adresës së një punëtori nga Bujanoci që punon në Cyrih nuk e cenon asnjë “vijë të kuqe” serbe për Kosovën. Është çështje e brendshme e barazisë para ligjit, pikërisht ajo që studentët premtuan. Dhe pikërisht sepse për statusin e Kosovës qëndrimet në Beograd mbeten të ngurta, Lugina është vendi ku mund të provohet që ndryshimi është real. Nëse qeveria e re nuk e bën as këtë hap që i kushton kaq pak politikisht, atëherë premtimet për sundim të ligjit do të mbeten parulla.
Përfundim
Kurti tha të shtunën se shpreson që ndryshimi politik në Serbi të shoqërohet me ndryshim pozitiv të qasjes së Beogradit ndaj Kosovës dhe ndaj shqiptarëve të Luginës. Shpresa është e ligjshme, por nuk mjafton. Serbia e re do të gjykohet jo nga fjalimet në Bruksel, por nga një gjë shumë më e thjeshtë: nëse një familje në Preshevë, Bujanoc apo Medvegjë mund ta marrë sërish letërnjoftimin me adresën e shtëpisë së vet. Deri atëherë, shqiptarët, aleatët amerikanë dhe Bashkimi Evropian kanë çdo arsye të mos e shpallin fitoren para kohe.