Prej disa javësh, Ballkani flet për Serbinë pas Vuçiqit. Fitorja e Listës Studentore dhe humbja e partisë që e sundoi vendin për më shumë se një dekadë kanë sjellë shpresë në Bruksel. Kanë sjellë edhe pritje të kujdesshme në Prishtinë. Pyetja që na intereson ne nuk është sa ndryshe flasin njerëzit e rinj në Beograd. Pyetja është çfarë bëjnë ata. Përgjigjen e parë e japin sot vetë shqiptarët e Luginës, por pjesa tjetër i takon Beogradit.
Sot, 37.759 shqiptarë të regjistruar në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë zgjedhin 29 anëtarët e Këshillit Kombëtar Shqiptar. Në garë janë katër lista me 107 kandidatë. Këshilli vendos për arsimin në gjuhën shqipe, për kulturën, për informimin dhe për përdorimin e gjuhës. Për një komunitet që ka pak pushtet tjetër në shtetin serb, ky është pushteti më i prekshëm që ka. Prandaj votimi i sotëm nuk është çështje partish, por çështje mbijetese.
Mbijetesën e kërcënon pasivizimi i adresave, një praktikë e heshtur. Në një prononcim për Bota Sot, aktivisti Refki Hasani pretendon se mbi 25 mijë shqiptarë në tri komunat e Luginës kanë adresa të pasivizuara. Sipas tij, kjo prek afërsisht një në katër banorë shqiptarë. Shifra duhet verifikuar në mënyrë të pavarur. Mekanizmi, megjithatë, është i njohur prej vitesh dhe është dokumentuar nga organizata të shoqërisë civile. Kur ta pasivizojnë adresën, nuk mund të marrësh dokumente, nuk mund të përdorësh shërbimet dhe nuk mund të votosh. Je qytetar i shtetit vetëm në letër.
Pasojat politike janë parë tashmë. Në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit, Koalicioni Shqiptar fitoi dy mandate. Hasani thotë se të paktën dy të tjera humbën sepse votuesit me adresa të pasivizuara u hoqën nga listat. Kjo nuk ndodh rastësisht. Është spastrim administrativ, i bërë me vula e me formularë, jo me ushtri. Pikërisht për këtë arsye është më i vështirë për t’u vënë re dhe më i lehtë për t’u mohuar.
Kujt i bie barra më e rëndë? Kryesisht familjeve që punojnë e jetojnë pjesë të vitit në Gjermani, Zvicër e gjetkë në Evropë. Ata që mbajnë Luginën me remitanca janë ata që rrezikojnë më shumë të fshihen nga regjistrat. Kjo e bën diasporën palë të drejtpërdrejtë në këtë çështje, jo spektatore. Sot, ata që janë në vendlindje kanë rastin ta tregojnë këtë me votë. Nesër, të gjithë kanë detyrë ta ngrenë zërin në Berlin, Bernë e Bruksel.
Pjesëmarrja e ulët do t’i jepte Beogradit argumentin që kërkon: se komuniteti shqiptar po zhduket vetvetiu dhe se pasivizimi thjesht pasqyron realitetin. Pjesëmarrja e lartë e rrëzon këtë narrativë. I jep Këshillit legjitimitet të fortë dhe e bën më të vështirë injorimin e kërkesave të tij.
Por vota e sotme nuk e zgjidh vetë problemin. Ajo e kthen topin te Beogradi. Qeveria e re e Serbisë duhet gjykuar me një paketë të qartë kriteresh, jo me deklarata. Ka tre teste konkrete.
Testi i parë është pasivizimi. Kjo praktikë duhet ndalur menjëherë. Duhet publikuar numri i saktë i qytetarëve të prekur, sipas përkatësisë kombëtare. Adresat duhet rikthyer, dhe procesi duhet lejuar të monitorohet ndërkombëtarisht. Dy deputetët shqiptarë në Kuvendin e Serbisë dhe Këshilli i ri Kombëtar kanë mjetet për ta hapur këtë çështje që në seancat e para: pyetje parlamentare, interpelanca, kërkesë për komision hetimor. Duhet t’i përdorin.
Testi i dytë është Banjska. Tre vjet pas sulmit ku u vra rreshteri Afrim Bunjaku, Milan Radoiçiqi është ende i lirë në Serbi. Ndaj tij ka fletarrestim ndërkombëtar, por në Beograd nuk ka aktakuzë. Një eurodeputet e ka quajtur qëndrimin ndaj Radoiçiqit sprovën e parë serioze të qeverisë së re. Ka të drejtë. Një qeveri që premton sundim të ligjit nuk mund të vazhdojë të strehojë njeriun që organizoi një sulm të armatosur në territorin e një shteti fqinj.
Testi i tretë është gjuha ndaj Kosovës dhe shqiptarëve. Disa qëndrime të lëvizjes studentore serbe për Kosovën kanë pasur ton nacionalist, dhe kjo duhet thënë hapur. Ndryshimi i vërtetë nuk matet me atë që nuk thuhet në fushatë. Matet me atë që bëhet në institucione.
Në këtë pikë, roli i Shteteve të Bashkuara është vendimtar, siç ka qenë në çdo kthesë të historisë sonë të fundit. Uashingtoni e ka mbështetur demokracinë në Serbi. Tani duhet të kërkojë që ajo demokraci të vlejë edhe për shqiptarët e Luginës. Kongresi i ri dhe administrata kanë mjete për ta bërë këtë kusht të dialogut me Beogradin. Prishtina dhe Tirana kanë detyrë t’ua paraqesin partnerëve amerikanë dhe evropianë çështjen me të dhëna, me një zë të përbashkët dhe pa e kthyer në garë mes vetes. Lugina nuk ka nevojë për patronazh. Ka nevojë për mbrojtje diplomatike serioze.
Serbia pas Vuçiqit mund të jetë mundësi. Mund të jetë edhe mashtrim i ri në formë më moderne. Cila nga të dyja do të jetë, nuk e vendosin as fjalimet në Beograd, as pritjet në Bruksel. E vendos fati i një shqiptari nga Presheva që i fshijnë adresën ndërsa punon në Zvicër. Sot, shqiptarët e Luginës bëjnë pjesën e tyre. Nga nesër, radha është e Beogradit.