Asnjë nga katër listat shqiptare që garuan më 8 nëntor për Këshillin Kombëtar Shqiptar në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë nuk ka shumicë. Sipas rezultateve paraprake, lista e parë, ajo e Partisë për Veprim Demokratik dhe Aleancës për Luginën, e udhëhequr nga Enkel Rexhepi, ka 10 nga 29 mandate, ndërsa për shumicë duhen 15. Pra, Këshilli që mbulon arsimin, kulturën, informimin dhe përdorimin zyrtar të shqipes do të lindë vetëm nga një marrëveshje. Dhe ky Këshill do të nisë punën përballë një Serbie që, pas humbjes së Vuçiqit, duhet të dëshmojë nëse ka ndryshuar edhe ndaj shqiptarëve.
Katër lista, një detyrë
Sipas shifrave të publikuara nga deputeti Shaip Kamberi, pas listës së Rexhepit renditen lista e Lëvizjes për Progres Demokratik e Shqiprim Musliut me 8 mandate, ajo e Alternativës për Ndryshime e Levent Qazimit me 6 dhe ajo e Partisë Demokratike e Sali Salihut me 5. Të dhënat paraprake të Komisionit Zgjedhor Republikan të Serbisë, nga 140 prej 153 vendvotimeve, tregojnë se votoi më pak se dy në pesë e votuesve të regjistruar.
Katër lista nuk janë domosdoshmërisht shenjë përçarjeje; vota në një demokraci ndahet. Përçarja do të duket në mënyrën si do të negociojnë tani. Kamberi dhe kryetarja e Preshevës, Ardita Sinani, kanë thënë se bisedimet me listat e tjera nisin menjëherë dhe se Këshilli duhet të përfaqësojë të gjithë shqiptarët e Luginës. Ky është qëndrimi i duhur. Por Lugina ka parë shumë herë premtime të tilla që përfundojnë në grindje për poste.
Prandaj kërkesa ndaj katër listave duhet të jetë konkrete: një marrëveshje e shkruar dhe publike për punën e Këshillit, jo vetëm për ndarjen e funksioneve. Çfarë tekstesh shkollore në shqip do të kërkohen dhe me çfarë afati, si do të mbrohet përdorimi zyrtar i gjuhës në institucionet lokale, si do të ndihmohen qytetarët që kanë mbetur pa adresë. Një komunitet kaq i vogël nuk ka luksin të humbasë muaj në pazare.
Pasivizimi: pyetja që i bëhet Beogradit
Problemi më i rëndë i Luginës nuk zgjidhet në Këshill, por në Beograd. Ai quhet pasivizim i adresave. Në opinionin e pestë për Serbinë, të botuar në maj 2025, Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare përshkruan se si funksionon kjo praktikë. Policia verifikon vendbanimin, ndërsa nëse ai nuk konfirmohet, vendimin për pasivizim e jep Ministria e Punëve të Brendshme. Kush mbetet pa adresë të përhershme, fshihet nga regjistri i banorëve, nuk mund t’i rinovojë letërnjoftimin e pasaportën dhe nuk mund të votojë, as në zgjedhjet e përgjithshme, as në ato për këshillat e pakicave.
Përfaqësuesit shqiptarë thonë se praktika zbatohet në mënyrë disproporcionale ndaj tyre; autoritetet serbe pohojnë se vlen njësoj për të gjithë. Komiteti i Këshillit të Evropës shprehu shqetësim për metodat e verifikimit dhe për afatet e shkurtra të ankesës, tetë ditë, ose 15 kur njoftimi lihet në adresë. Rekomandimi i tij ishte dialog me përfaqësuesit shqiptarë dhe mjete efektive juridike.
Kjo e bën pyetjen ndaj Beogradit të qartë: a do t’i rishikojë Ministria e Punëve të Brendshme vendimet për pasivizim në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë dhe a do t’u kthejë adresat atyre që i kanë humbur padrejtësisht? Kjo nuk kërkon nga Serbia asnjë kompromis kombëtar. Kërkon vetëm zbatimin e standardeve evropiane që thotë se i ka pranuar.
Beogradi i ri dhe testi i parë
Lista e Studentëve fitoi zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit, ndërsa Aleksandar Vuçiqi e pranoi humbjen. Komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, tha se Serbia ka mundësi për një fillim të ri, kurse fituesit i shpallën prioritet rikthimin e demokracisë dhe të shtetit ligjor. Kuvendi i ri do të konstituohet më 17 nëntor.
Shteti ligjor, megjithatë, nuk matet me deklarata në Bruksel, por në zyrat e gjendjes civile në Preshevë e Bujanoc. Koalicioni Shqiptar ka fituar dy mandate në Kuvendin e ri. Këta deputetë mund ta vendosin pasivizimin në tryezën e qeverisë së re që në javët e para dhe të kërkojnë përgjigje zyrtare nga Ministria e Punëve të Brendshme. Prishtina dhe Tirana duhet ta mbështesin këtë kërkesë me një zë, mbi rivalitetet partiake. Shtetet e Bashkuara, aleati strategjik i shqiptarëve, dhe Bashkimi Evropian duhet ta bëjnë rishikimin e këtyre vendimeve pjesë të agjendës së tyre me qeverinë e ardhshme serbe.
A duhet pritur?
Kundërargumenti kryesor është se qeveria e re ende nuk është formuar, se trashëgon institucione të dëmtuara dhe se presioni i hershëm mund ta shtyjë drejt nacionalistëve. Por pritja nuk është neutrale: çdo muaj pa zgjidhje do të thotë qytetarë të tjerë pa dokumente dhe pa votë. Dhe kërkesat e Luginës janë pikërisht ato që fituesit thonë se duan: shtet ligjor dhe barazi para ligjit. Një qeveri që kërkon fillim të ri me Evropën duhet ta shohë Luginën si mundësi, jo si kërcënim.
Përfundim
Shqiptarët e Luginës votuan më 8 nëntor, edhe në kushte presioni. Tani radha u takon të tjerëve. Katër listave, që ta kthejnë rezultatin në një marrëveshje pune brenda javësh, jo muajsh. Deputetëve të rinj, që ta bëjnë pasivizimin temën e tyre të parë në Beograd. Dhe qeverisë së ardhshme serbe, që të dëshmojë se ndryshimi nuk ndalet te kufiri etnik. Nëse Serbia e re nuk mund t’u kthejë shqiptarëve të Preshevës as adresën, atëherë nuk ka arsye të besojmë se ka ndryshuar në gjërat më të mëdha.