Për më shumë se një dekadë, Kosova e ka shpjeguar ngecjen e saj me një emër: Aleksandar Vuçiq. Shpjegimi ka pasur bazë. Banjska, lobimi kundër anëtarësimit tonë në organizatat ndërkombëtare dhe kërcënimet e përsëritura nga Beogradi nuk janë shpikje. Por Vuçiqi humbi zgjedhjet. Këtë javë, Komisioni Evropian publikon raportin e parë që do të lexohet në një Ballkan pa të në pushtet. Drafti që ka dalë në publik i thotë Kosovës diçka që nuk na pëlqen ta dëgjojmë: problemi nuk është vetëm në Beograd.
Fjalia më e rëndë për ne nuk ka të bëjë me Serbinë. Sipas draftit, Kosova nuk ka shënuar progres në fushat themelore, dhe fragmentimi politik ka penguar funksionimin e institucioneve. Kjo nuk na është imponuar nga jashtë. E kemi prodhuar vetë, me përplasje të pafundme, institucione të bllokuara dhe partitë që merren më shumë me njëra-tjetrën se me qytetarët. Këtë problem askush tjetër nuk mund ta zgjidhë në vendin tonë, dhe nuk ka pse të presim Beogradin për ta zgjidhur.
Rasti i Arlinda Zekajt e ka bërë këtë më të qartë se çdo raport. Një grua raportoi dhunën, kërkoi mbrojtje dhe u vra. Incizimi në të cilin ajo i kërkon ndihmë një togeri policie u lëshua dje para Qeverisë. Për qytetarët, në Kosovë dhe në diasporë, sundimi i ligjit nuk është kapitull teknik i Brukselit. Është pyetja nëse shteti të mbron kur ke më shumë nevojë. Pikërisht këtë pyetje mat raporti.
Ka një pikë ku Kosova nuk duhet të tërhiqet. Drafti i quan aksionet policore ndaj strukturave paralele të Serbisë veprime të pakoordinuara që bien ndesh me dialogun. Ky vlerësim nuk qëndron. Veriu është pjesë e Kosovës, njësoj si jugu, perëndimi e lindja. Ligji duhet të zbatohet njësoj në Mitrovicë, në Prizren, në Pejë dhe në Gjilan. Strukturat që financohen dhe drejtohen nga Beogradi nuk janë palë dialogu, por shkelje e rendit kushtetues të një shteti sovran. Asnjë vend anëtar i BE-së nuk do ta pranonte praninë e institucioneve të një shteti tjetër në territorin e vet. Nuk ka arsye që kjo t’i kërkohet Kosovës. Prishtina duhet ta thotë këtë në Bruksel qartë dhe me argumente, pa kompleks. Duhet të kërkojë që sovraniteti i saj të vlerësohet me të njëjtin standard që vlen për çdo shtet evropian.
Po ashtu, është e padrejtë që ftesa për të nisur Asociacionin përsëritet, ndërkohë që Beogradi ende nuk jep asgjë në këmbim: as njohje, as llogaridhënie, as heqje dorë nga strukturat paralele.
Edhe për Serbinë drafti ka gjetje që Kosova duhet t’i përdorë. Brukseli e akuzon Beogradin për lobim kundër anëtarësimit tonë në Këshillin e Evropës dhe Interpol, për retorikë nxitëse dhe për mungesë llogaridhënieje për Banjskën. Këto nuk janë më akuza të Prishtinës, por gjetje të Komisionit Evropian. Prandaj qeveria e re në Beograd duhet të matet me to që nga dita e parë.
Shenjat e para nga Beogradi nuk janë inkurajuese. Ilija Srdanoviq, i pari i Listës Studentore, premton dialog, por “në përputhje me Kushtetutën e Serbisë” dhe me Rezolutën 1244. Kjo është gjuha e vjetër. Vuçiqi, edhe pse jashtë pushtetit, del sërish kundër dorëzimit të Radoiçiqit dhe thotë se kjo do të ishte njohje formale e pavarësisë. Ndryshimi në Serbi është real për vetë serbët, sidomos në luftën kundër korrupsionit. Për Kosovën ky ndryshim ende nuk ka ndodhur. Mund të ndodhë vetëm nëse ka presion.
Këtu vjen roli i Shteteve të Bashkuara. Asnjë hap vendimtar për Kosovën, që nga çlirimi te pavarësia, nuk ka ndodhur pa Uashingtonin. As tani nuk do të ndodhë. BE-ja mund të shkruajë raporte. Kushtëzimi real ndaj Beogradit vjen kur SHBA-ja dhe Evropa flasin me një zë. Që kjo të ndodhë, Kosova duhet të jetë partnere e besueshme dhe t’i rikthejë Dialogut Strategjik me SHBA-në peshën që ka pasur. Me Uashingtonin në krah, shtrirja e rendit ligjor në veri nuk do të jetë temë kritike në raportet e Brukselit, por një fakt i pranuar. Kosova duhet të vijë në tryezë me kërkesa të qarta: dorëzimi i Radoiçiqit, tërheqja e letrës së Bërnabiqit që e kundërshton anëtarësimin e Kosovës në organizatat ndërkombëtare, shpërbërja e strukturave paralele dhe zbatimi i Marrëveshjes së Ohrit nga të dyja palët.
Momenti është i rrallë. Serbia po ndërron pushtet, Brukseli po i vlerëson të dyja palët nga e para, kurse qytetarët e Kosovës po kërkojnë në sheshe një shtet që funksionon. Nëse institucionet tona mbeten të bllokuara nga përplasjet e brendshme, raporti i vitit të ardhshëm do të shkruajë të njëjtat fjali. Atëherë nuk do të kemi më Vuçiqin për të fajësuar.