Më 24 tetor, dita e dymbëdhjetë e protestës studentore në Tiranë u mbyll me 23 persona që kërkuan ndihmë mjekësore: trembëdhjetë protestues, gjashtë policë, tre gazetarë dhe një deputet. Një i ri u operua urgjentisht në sy pasi u godit me plumb gome. Një ditë më vonë, në Serbi, një tjetër lëvizje e lindur në rrugë dhe në universitete sfidon në kutitë e votimit pushtetin katërmbëdhjetëvjeçar të Aleksandër Vuçiqit. Dy kryeqytete, dy kriza, por e njëjta pyetje: si i përgjigjet shteti qytetarëve që nuk i besojnë më?
Fjalori i Beogradit në gojën e Tiranës
Përgjigjja që po jep kryeministri Edi Rama është shqetësuese, jo vetëm për Shqipërinë. Në një adresim me video më 16 tetor, ai tha se trazirat nuk janë lëvizje studentore, por vepër e “duarve të huaja” që nuk e duan Shqipërinë në paqe. Nuk përmendi asnjë shtet, asnjë grup, asnjë provë.
Kjo narrativë nuk është e re në Ballkan. Që nga viti 2025, zyrtarët serbë i kanë paraqitur protestat studentore si “revolucion me ngjyra” të nxitur nga jashtë, ndërsa Vuçiqi ka arritur ta akuzojë edhe Kroacinë. Moska, nga ana e saj, i përshkruan protestat në Serbi si projekt perëndimor. Kur kryeministri i një vendi anëtar të NATO-s dhe kandidat për BE-në huazon fjalorin që Beogradi dhe Kremlini përdorin kundër qytetarëve të tyre, problemi nuk është vetëm retorik. Është sinjal drejtimi.
Teza e këtij shkrimi është e thjeshtë: forca e Shqipërisë në familjen euroatlantike nuk matet vetëm me besnikërinë gjeopolitike, por edhe me standardin demokratik me të cilin trajton kritikët e vet. Pikërisht këtu Tirana nuk duhet të ngjajë me Beogradin.
Çfarë thanë Uashingtoni dhe Brukseli
Aleatët e Shqipërisë nuk folën për duar të huaja. Ambasada amerikane në Tiranë, më 17 tetor, dënoi dhunën dhe shkatërrimin e pronës, duke theksuar se këto “nuk janë angazhim qytetar”, dhe u bëri thirrje të gjitha palëve për vetëpërmbajtje. Një ditë më pas, Komisioni Evropian dënoi zjarret dhe sulmet ndaj institucioneve, por shtoi se reagimi i autoriteteve duhet të jetë i ligjshëm dhe proporcional, se përgjegjësit duhet të dalin para një procesi të drejtë dhe se liria e tubimit është vlerë themelore evropiane.
Në Kongresin amerikan, tre ligjvënës republikanë, Joe Wilson, Robert Aderholt dhe Keith Self, kërkuan ndalimin e forcës ndaj protestuesve paqësorë dhe theksuan se të rinjtë duhet të kenë zë për të ardhmen e vendit. Self e lidhi zemërimin në rrugë me mosbesimin ndaj politikanëve të korruptuar.
Mesazhi i partnerëve është i qartë dhe i ekuilibruar: protestuesit kanë detyrimin të jenë paqësorë, shteti ka detyrimin të jetë proporcional dhe të dëgjojë. Asnjë prej këtyre deklaratave nuk e trajtoi krizën si komplot.
Dhuna nuk është argument, nga asnjëra anë
Të qenët i drejtë kërkon të thuhet qartë: ajo që ka ndodhur në rrugët e Tiranës nuk ka qenë gjithmonë protestë paqësore. Në ditët e para të përshkallëzimit u vunë zjarre te Kryeministria, te disa ministri dhe te degë bankash. Më 24 tetor, sipas raportimeve, protesta para Ministrisë së Arsimit qëndroi paqësore vetëm pak minuta para se të fluturonin gurët, ndërsa u vu zjarr edhe te dera e Ministrisë së Mjedisit. Mbështetës të Sali Berishës dogjën jastëkët e “tryezës së dialogut” që Rama kishte vendosur para Kryeministrisë. Këto janë vepra penale dhe duhet të ndiqen si të tilla.
Por po aq e qartë është edhe ana tjetër. Një i ri u operua në sy dhe gjendja e tij ende po vlerësohet nga mjekët. Gazetari Klevin Muka u godit dhe u dogj gjatë raportimit. Asociacioni i Gazetarëve të Shqipërisë numëron 43 raste dhune ndaj gazetarëve dhe medias. Deri më 20 tetor ishin arrestuar të paktën 167 persona, përfshirë të mitur. Dhe në mes të kësaj, qeveria shpalli shpërblim prej 2500 eurosh për policët në vijën e parë. Policia ka detyrë ta mbrojë rendin, por kur shteti shpërblen forcën para se ta ketë hetuar përdorimin e saj, mesazhi që merr një brez i tërë është i gabuar.
Një detaj nga protesta e fundit thotë shumë: në rrugë u dëgjua thirrja që kërkonte burg njëkohësisht për Ramën dhe për Berishën. Kjo lëvizje nuk i përket opozitës tradicionale, dhe askush nuk duhet ta rrëmbejë.
Kundërargumenti: mandati i votës
Rama ka një argument që meriton përgjigje serioze. Ai thotë se në demokraci qeveritë ndërrohen me zgjedhje, jo me revolucione, dhe se dorëheqja e tij do të tradhtonte votuesit që i dhanë mandat për të përmbyllur negociatat me BE-në, me synimin e anëtarësimit deri në vitin 2028.
Në parim ka të drejtë: asnjë qeveri e zgjedhur nuk duhet të rrëzohet me gurë. Por mandati nuk është çek i bardhë. Pikërisht mandati evropian e detyron qeverinë t’i përmbushë standardet evropiane: përdorim proporcional të forcës, hetim të pavarur të abuzimeve, mbrojtje të gazetarëve. Vetë Rama e di se ka edhe rrugë tjetër: në dhjetor të vitit 2018, përballë protestës studentore, ai shkarkoi tetë ministra dhe shpalli “Paktin për Universitetin”. Atëherë nuk foli për duar të huaja.
Analistët në Tiranë vërejnë se studentët i kanë refuzuar ftesat për dialog sepse nuk u besojnë më institucioneve. Kjo nuk zgjidhet me një tryezë guri para Kryeministrisë. Besimi rindërtohet me vepra: me hetim të pavarur për plumbat e gomës, me masa konkrete për koston e arsimit dhe kushtet e konvikteve, me transparencë të plotë për projektet në zonën e mbrojtur të Zvërnecit dhe në Sazan, nga ku nisi kjo valë protestash që në maj.
Mësimi nga Beogradi dhe rruga e Tiranës
Lëvizja studentore serbe, e lindur pas shembjes së strehës së stacionit hekurudhor në Novi Sad në nëntor 2024, ku humbën jetën 16 njerëz, tregon se protesta e gjatë mund të shndërrohet në alternativë elektorale. Por ajo tregon edhe diçka që shqiptarët nuk duhet ta harrojnë: Lista Studentore ka mbajtur qëndrim të ashpër për Kosovën, ka sinjalizuar vazhdimësi në raport me Rusinë dhe ka propozuar rishikimin e marrëveshjeve të arritura nën ombrellën e BE-së. Lufta kundër korrupsionit nuk do të thotë automatikisht orientim perëndimor.
Në Shqipëri, përkundrazi, ankesat e të rinjve janë thellësisht evropiane: arsim cilësor, punë, sundim i ligjit, mbrojtje e mjedisit. Ky është një kapital për orientimin euroatlantik të vendit, jo kërcënim për të. Ta trajtosh këtë brez si vegël të huaj do të thotë ta shtysh drejt cinizmit, ose drejt aeroporteve, ku shumë bashkëmoshatarë të tyre kanë marrë tashmë rrugën për në Gjermani, Zvicër e gjetiu.
Qëndrimi ynë është i qartë. Kryeministri Rama duhet ta braktisë tezën e “duarve të huaja” dhe të mbështesë një hetim të pavarur për përdorimin e plumbave të gomës dhe dhunën ndaj gazetarëve. Prokuroria duhet të hetojë me të njëjtin rigor si ata që hodhën gurë e vunë zjarre, ashtu edhe ata që tejkaluan forcën. Opozita duhet të ndahet pa ekuivoke nga dhuna dhe të mos përpiqet ta përvetësojë një lëvizje që nuk e do. Studentët, nga ana e tyre, e kanë fuqinë më të madhe kur janë paqësorë.
Pas Malit të Zi, Shqipëria është vendi që ka përparuar më shumë drejt BE-së. Ky avantazh nuk mbrohet duke kopjuar refleksin e Beogradit, por duke treguar se një aleat i SHBA-së dhe i Evropës di t’i dëgjojë të rinjtë e vet, edhe kur ata bërtasin.
Propozim për foto/ilustrim (4:3, horizontal): Pamje e gjerë e Bulevardit “Dëshmorët e Kombit” në Tiranë në muzg, me tym të lehtë gazi lotsjellës mbi rrugë, një rresht policësh me mburoja në plan të dytë dhe në plan të parë një çantë shpine studenti me libra, e braktisur në trotuar. Fytyrat nuk duken. Alternativë: foto arkivi e vërtetë nga protesta e 24 tetorit (agjenci), e kadruar pa theksuar individë të identifikueshëm.