Shkurti 1989 në Optikën e së Drejtës Ndërkombëtare dhe të Teorisë së Shtetit
Ky shkrim trajton ngjarjet e shkurtit 1989 në kompleksin minerar të Trepça si moment me rëndësi proto-konstituive në procesin e shtetformimit të Republikës së Kosovës. Analiza zhvillohet ekskluzivisht në planin e së drejtës ndërkombëtare publike dhe të teorisë normative të shtetit, duke argumentuar se këto ngjarje përfaqësojnë fazën e artikulimit të vetëvendosjes së brendshme (internal self-determination), e cila, për shkak të bllokimit sistemik, evoluoi drejt vetëvendosjes së jashtme (external self-determination) dhe konsolidimit të subjektivitetit ndërkombëtar. Teza qendrore është se shtetësia e Kosovës duhet kuptuar si proces juridiko-historik kumulativ dhe jo si akt i izoluar deklarativ i vitit 2008.
I. Kuadri teorik: Shteti si proces normativ dhe jo si akt instantan
Në doktrinën bashkëkohore të së drejtës ndërkombëtare, shteti përkufizohet përmes elementeve klasike të Konventës së Montevideos (1933): popullsi e përhershme, territor i caktuar, qeveri dhe aftësi për të hyrë në marrëdhënie ndërkombëtare. Megjithatë, teoria moderne e shtetformimit e konsideron këto elemente si rezultat të një procesi gradual të konsolidimit të sovranitetit.
Shtetësia nuk lind ex nihilo me një deklaratë politike; ajo është produkt i:konsolidimit të vullnetit politik kolektiv;institucionalizimit progresiv të autoritetit;afirmimit të legjitimitetit ndërkombëtar.
Në këtë perspektivë, shpallja e pavarësisë së vitit 2008 përbën fazën përmbyllëse të një procesi që ka rrënjë në transformimet kushtetuese dhe politike të viteve 1989–1991.
II. Shkurti 1989 si artikulim i vetëvendosjes së brendshme
E drejta e vetëvendosjes, e sanksionuar në nenin 1 të Kartës së OKB-së dhe në nenin 1 të dy Pakteve Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut, përbën normë themelore të rendit ndërkombëtar.
Në analizat e Antonio Cassese dhe James Crawford, vetëvendosja strukturohet në dy dimensione:
Vetëvendosja e brendshme – realizimi i autonomisë politike, përfaqësimit efektiv dhe barazisë brenda një shteti ekzistues;
Vetëvendosja e jashtme – opsioni i shkëputjes kur e para bëhet sistematikisht e pamundur.
Ngjarjet e shkurtit 1989 përfaqësojnë një formë të artikulimit të vetëvendosjes së brendshme. Rezistenca nuk kishte natyrë secesioniste në atë fazë; ajo synonte ruajtjen e autonomisë kushtetuese të garantuar me rendin federal të vitit 1974. Në këtë kuptim, veprimi kolektiv ishte një akt i mbrojtjes së barazisë federale dhe jo i shkëputjes.
Megjithatë, kur autonomia u reduktua përmes amendamenteve të imponuara dhe u pamundësua ushtrimi real i vetëqeverisjes, dimensioni i vetëvendosjes së brendshme u neutralizua. Kjo krijoi kushtet juridike për transformimin e kërkesës në drejtim të vetëvendosjes së jashtme.
III. Deformimi i rendit kushtetues dhe implikimet ndërkombëtare
Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, mohimi sistemik i autonomisë substanciale dhe përjashtimi i një populli nga përfaqësimi efektiv mund të konsiderohet shkelje e parimit të barazisë dhe të vetëvendosjes.
Doktrina e “remedial secession” (shkëputja si mjet i fundit) argumenton se, në rrethana ekstreme, një popull mund të kërkojë shkëputje kur:i mohohet përfaqësimi politik;i shkelet barazia institucionale;i nënshtrohet represionit sistematik.
Edhe pse kjo doktrinë mbetet e debatueshme, ajo është diskutuar gjerësisht në literaturë si mekanizëm i jashtëzakonshëm për mbrojtjen e vetëvendosjes.
Në rastin e Kosovës, procesi që fillon në vitin 1989 përshkallëzohet nëpërmjet:shpërbërjes së autonomisë substanciale;krijimit të strukturave paralele të vetëqeverisjes;ndërkombëtarizimit të çështjes pas vitit 1998;administrimit ndërkombëtar pas vitit 1999.
Këto elemente dëshmojnë se kërkesa për vetëvendosje evoluoi si pasojë e bllokimit të dimensionit të brendshëm.
IV. Nga procesi i brendshëm në subjektivitet ndërkombëtar
Subjektiviteti ndërkombëtar i një entiteti politik nuk është vetëm rezultat i njohjes, por i ekzistencës së kapaciteteve efektive shtetërore dhe të legjitimitetit normativ.
Opinion këshillëdhënës i vitit 2010 i International Court of Justice konkludoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk shkelte të drejtën ndërkombëtare, sepse e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndalim të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë.
Ky konstatim nuk krijoi shtetin, por konfirmoi se procesi i konsolidimit të subjektivitetit ndërkombëtar nuk ishte në kundërshtim me normat themelore të rendit ndërkombëtar.
Në analizë retrospektive, fazat e mëposhtme përbëjnë një vazhdimësi normative:
1989 – artikulim i vetëvendosjes së brendshme;
1990–1991 – institucionalizim i pretendimit për sovranitet;
1999 – ndërhyrje ndërkombëtare dhe administrim i përkohshëm;
2008 – deklarim formal i pavarësisë dhe fillim i konsolidimit të njohjeve.
V. Legjitimiteti në perspektivë ndërkombëtare
Në teorinë e Max Weber, legjitimiteti evoluon nga forma morale në formë legal-racionale. Në planin ndërkombëtar, legjitimiteti i një shteti matet përmes:përputhshmërisë me normat themelore (self-determination, non-use of force);kapacitetit institucional;njohjes nga shtetet e tjera.
Procesi i Kosovës demonstron transformimin gradual të legjitimitetit:nga legjitimitet moral i rezistencës (1989);në legjitimitet institucional të organizuar (1990–1999);në legjitimitet juridik ndërkombëtar (pas 2008).
Në këtë vijë evolutive, Shkurti 1989 përfaqëson pikën e fillimit të konsolidimit të legjitimitetit politik që më vonë mori formë juridike.
VI. Shkurti 1989 nuk mund të reduktohet në një episod proteste sociale; ai përfaqëson artikulim të vetëvendosjes së brendshme.
Procesi i shtetformimit të Kosovës duhet kuptuar si evolucion normativ dhe jo si akt i izoluar.
Bllokimi i dimensionit të brendshëm të vetëvendosjes krijoi kushtet për transformimin e kërkesës në drejtim të vetëvendosjes së jashtme.
Subjektiviteti ndërkombëtar i konsoliduar pas vitit 2008 është rezultat i një procesi juridiko-historik që fillon në fund të viteve ’80.
Në këtë perspektivë ekskluzivisht akademike dhe ndërkombëtare, Shkurti 1989 përbën fazën embrionale të një procesi që kulmoi me institucionalizimin e sovranitetit të Republikës së Kosovës në rendin juridik ndërkombëtar.