Në diskursin politik aktual në Kosovë, shteti gjithnjë e më shpesh përshkruhet si një “shtëpi e përbashkët” që nuk funksionon me rendin e duhur. Një shtëpi nuk rrënohet vetëm nga mungesa e udhëheqjes, por edhe nga mungesa e bashkëpunimit të atyre që jetojnë brenda saj. Në këtë kuptim, pyetja bëhet e pashmangshme, kur shteti nuk funksionon si duhet, fajin kush e ka, pushteti apo qytetarët?
Në realitetin e sotëm politik kosovar, debati është i polarizuar dhe shpesh i reduktuar në akuza të ndërsjella. Institucionet shtetërore, pavarësisht ndryshimeve të qeverive dhe retorikave reformuese, vazhdojnë të përballen me kritika për mungesë efikasiteti, vonesa në vendimmarrje, politizim të administratës dhe mungesë të rezultateve të prekshme në ekonomi dhe sundim të ligjit. Në këtë kontekst, “kryefamiljari” i shtetit shpesh shihet si i paaftë për të vendosur rend të qëndrueshëm në shtëpinë politike.
Por, nga ana tjetër, edhe shoqëria nuk qëndron jashtë kësaj përgjegjësie. Në Kosovën e pasluftës, ndërtimi i shtetit demokratik ka kërkuar jo vetëm institucione të forta, por edhe qytetari aktive. Megjithatë, shpesh vërehet një distancë mes qytetarit dhe shtetit, pjesëmarrja politike reduktohet në cikle zgjedhore, ndërsa presioni qytetar për llogaridhënie mbetet i fragmentuar. Kjo krijon një hapësirë ku vendimmarrja politike shpesh mbetet e pakontrolluar nga poshtë.
Siç thoshte Alexis de Tocqueville, “demokracia funksionon vetëm kur qytetarët janë vigjilentë”. Në mungesë të kësaj vigjilence, edhe institucionet më të mira mund të rrëshqasin drejt stagnimit. Në këtë kuptim, kriza nuk është vetëm institucionale, por edhe shoqërore.
Aktualiteti politik në Kosovë e dëshmon këtë ndërvarësi. Debatet e vazhdueshme politike, mungesa e konsensusit për çështje strategjike, polarizimi i skenës partiake dhe mosbesimi i thelluar mes qytetarëve dhe institucioneve e kanë bërë më të vështirë ndërtimin e një “shtëpie” të qëndrueshme shtetërore. Çdo palë e sheh tjetrën si burim të problemit, ndërsa zgjidhjet mbeten të pjesshme dhe të përkohshme.
Friedrich Hegel theksonte se “liria nuk është mungesë kufizimesh, por njohje e përgjegjësisë”. Në këtë kuptim, as pushteti dhe as qytetari nuk mund të jenë të lirë në kuptimin e plotë nëse shmangin përgjegjësinë e tyre. Kur institucionet nuk mbajnë llogaridhënie dhe kur qytetarët nuk kërkojnë llogaridhënie, atëherë krijohet një boshllëk funksional që e dobëson vetë shtetin.
Prandaj, pyetja “kush e ka fajin?” në kontekstin e Kosovës nuk ka një përgjigje të vetme. Faji është i shpërndarë në një sistem ku përgjegjësia nuk artikulohet qartë dhe nuk ushtrohet në mënyrë të qëndrueshme. Pushteti që nuk dëgjon dhe qytetari që nuk kërkon, krijojnë së bashku një realitet të paorganizuar institucional.
Në fund, shteti nuk është vetëm strukturë politike, por edhe marrëdhënie morale. Dhe siç sugjerojnë shumë mendimtarë politikë, asnjë shtëpi nuk mund të mbahet në këmbë nëse secili e sheh tjetrin si fajtor, por askush nuk e merr përsipër detyrën e vet. Në Kosovën e sotme, sfida mbetet pikërisht kjo, kalimi nga kultura e fajësimit në kulturën e përgjegjësisë së përbashkët.
